ادای سوگند استظهاری در دعاوی بر میت

رأی خلاصه جریان پرونده

پیرو گزارش و دادنامه شماره ۰۰۰۲۵۵ مورخ ۱۳۹۳/۴/۳۰ صادره از این شعبه به تاریخ ۱۳۹۰/۶/۷ خانم الف. م. و آقایان س.الف.ح. ، م.، ح.، م. ، م.، م. همگی م. دادخواستی به طرفیت ۱- مرکز مدیریت حوزه علمیه قم و خانم‌ها ف. ، ع. ، ز. ، ع. ، ع. ، ش. همگی الف. و خانم ز. ب. با وکالت آقایان غ. ر. و م. ش.خ. به خواسته اعتراض به اظهارنامه ثبتی شماره ... مورخ ۹۰/۵/۱ پلاک‌های ... و ... اصلی بخش قم و اظهارنامه اثبات مالکیت موروثی خواهان‌ها به میزان سهم‌الارث خود و ابطال معامله و اسناد رسمی شماره ... مورخ ۸۸/۹/۲۵ و ... مورخ ۸۸/۹/۱۹ دفترخانه ... قم جمعاً مقوم به ۵۱ میلیون ریال تقدیم دادگاه‌های عمومی حقوقی قم نموده و در متن دادخواست توضیح دادند مرحوم م. الف. (ر.) در زمان فوت خود دارای اموال منقول و غیرمنقول و نیز یازده اولاد شامل شش پسر و پنج دختر به نام‌های م. ت.، م. ، م. ب.، ص.، ح.، س. و ص.، ز. ، ا.، ب. و ز. بوده است که برخی از این ورثه با صحنه‌سازی خود را مالک و متصرف اموال غیرمنقول آن مرحوم از جمله پلاک‌های ثبتی ... و ... اصلی واقع در بخش یک قم معرفی کرده ست و سهم‌الارث وراث دیگر از جمله ص. الف. را میان خود تقسیم و به نام خود ثبت و تملک کرده‌اند. پس از فوت اولاد مرحوم م. الف. (ر.) برخی از ورثه وی نیز از جمله ورثه مرحوم س. الف. به نام‌های ع. ، ز. ، ف. و ع. و نیز وراث مرحوم صالح الف. به نام‌های الف. ، م.، ش.، م. و نیز وراث مرحوم م. ت. الف. به نام‌های ش.، ن.، آ.، ق. و پ. نیز وراث مرحوم م. الف. به نام‌های ع. ، ج. و ش. همگی الف. باقیمانده سهم‌الارث دیگر ورثه مرحوم م. الف. (ر.) را با ترفندهایی متصرف و به نامه خود به ثبت رسانده و به دیگران منتقل کرده‌اند که به این اساس به بانو ص. الف. از ماترک مرحوم م. م. الف. هیچ سهمی داده نشده است و به تبع ایشان ورثه آن مرحوم نیز به نامه‌های م. ، ح.، حسین، الف. ، ن. و الف. م. از سهم‌الارث مرحوم ص. الف. ، محروم شده‌اند در نهایت خواندگان ردیف دوم به بعد با تقدیم اظهارنامه ثبتی به اداره ثبت اسناد قم تقاضای به ثبت رساندن بخشی از سهام باقی مانده از پلاک‌های ... و ... را نموده و بلافاصله سهم مزبور را طی اسناد شماره ... -۸۸/۹/۲۵ و ... -۸۸/۹/۱۹ به خوانده ردیف اول منتقل نموده‌اند که در مورخ ۹۰/۵/۱ آگهی نوبتی به شماره ... به نام خوانده ردیف اول منتشر و در موعد قانونی، مورد اعتراض موکلان قرار گرفته است اکنون از آن مقام تقاضای رسیدگی و ابطال اظهارنامه ثبتی شماره ... مربوط به پلاک‌های فوق، در نتیجه اثبات مالکیت موروثی موکلان به میزان سهم‌الارث و نیز ابطال معاملات و اسناد رسمی شماره ... -۸۸/۹/۲۵ و ... -۸۸/۹/۱۹ به نام خوانده ردیف اول را داریم. دادخواست به شعبه چهاردهم ارجاع گردیده و دادگاه وقت رسیدگی معین، طرفین را دعوت نموده است. از وضعیت ثبتی پلاک‌های مورد دعوی ... - ... - ... بخش یک قم استعلام به عمل آمده است لایحه‌ای از طرف خانم‌ها ش. الف. و ز. ب. و ع. الف. به شمار ۰۰۸۸۸ مورخ ۹۰/۸/۸ واصل که در آن ایراداتی به عمل آمد ۱- خواسته منجز نیست منظور از اثبات مالکیت چه میزان است ۲- به طرفیت اداره ثبت طرح دعوی نشده است ۳- به لحاظ نداشتن گواهی حصر وراثت فاقد سمت قانونی هستند. اداره ثبت قم (منطقه یک) در پاسخ پس از شرح تفصیلی جریان ثبتی و در نهایت ضمن تأیید اظهارنامه ثبتی اشعاری در فرجه قانونی نسبت به ثبت این مقدار سهام اعتراض شده که نتیجه مشخص نمی‌باشد. توضیحاً طی اسناد متعددی از طرف مالکین فوق‌الذکر مقداری از سهم فوق‌الذکر به مرکز مدیریت حوزه علمیه قم انتقال قطعی پیدا کرده است و مادامی که سند مالکیت آن صادر نگردیده مسئولیت انجام هرگونه انجام معامله از هر حیث به عهده دفترخانه تنظیم‌کننده سند و متعاملین می‌باشد. آقایان ن. ر. و ن. ا. به عنوان نمایندگان حقوقی مرکز مدیریت حوزه علمیه قم معرفی شدند. لایحه‌ای به شماره۰۰۸۹۰ مورخ ۹۰/۸/۱۱ از ناحیه وراث ع. ، ز. ، ف. ، ع. همگی الف. واصل گردید که ضمن ایرادات شکلی راجع به سمت و کلی بودن خواسته و عدم رعایت مهلت اعتراض در ماهیت دفاعاً اظهار داشتند به موجب صلح‌نامه مورخ بیست و هفتم ربیع‌الثانی ۱۳۴۳ قمری مرحوم ص. الف. به اتفاق خواهرش ز. الف. تمامی سهم‌الارث خود را به شش نفر از برادران صلح نمودند اصل این صلح‌نامه توسط عموی اینجانبان مرحوم م. تقی الف. در هنگام تقاضای ثبت ارائه شده و تمامی پلاک‌ها به نام فرزندان ذکور مرحوم قبول ثبت گردیده است ۲- جمع کثیری از معتمدین و معروفین در هنگام احراز تصرف مالکانه نماینده ثبت مراتب را گواهی نمودند ۳- تصرف مستمر فرزندان ذکور مرحوم الف. ا. ۴- عدم اعتراض مرحومه ص. الف. و بقیه خواهران ایشان نسبت به تصرفات بردارانشان ۵- شیاع و شهرت مفید علم درخصوص مالکیت فرزندان ذکور مرحوم م. همگی دلالت بر حقانیت نیت ماست. مرکز مدیریت حوزه علمیه قم نیز لایحه‌ای به شماره ۰۰۸۹۱ مورخ ۹۰/۸/۱۱ تقدیم که ضمن ایرادات شکلی دفاعاً اعلام داشتند خانم ص. در سال ۱۲۴۳ هجری قمری کلیه ماترک پدری خود را به برادران صلح نموده است ۲- مرحومه مورث خواهان‌ها (ص. الف.) طی صلح‌نامه در ۱۴ ذیقعده سال ۶۵ هجری قمری حدود ۷۰ سال پیش کلیه حق و حقوق میراثی خود را به آقای م. م. الف. منتقل نموده است بنابراین اظهارات وراث که خانم ص. هیچ سهمی از ماترک م. نبرده است صحیح نیست ۳- مورث خود در زمان حیات هیچگونه ادعایی نداشته است. در جلسه دادگاه مورخ ۹۰/۸/۱۱ از وکلای طرفین (خواهان‌ها) و نمایندگان حقوقی مرکز مدیریت حوزه علمیه قم حاضر گردیدند خواندگان حضور نیافتند. وکیل خواهان راجع به ایرادات پاسخ داده و در ماهیت نیز اعلام داشته صلح‌نامه ادعایی به دادگاه ارائه نشده در صورت مجلس احراز تصرف مرحوم م. الف. همگی امضاءکنندگان از ورثه مرحوم م. الف. می‌باشند و تصرف باید دارای سبب تملک قانونی باشد و وجود چنین تصرفنامه‌ای از سوی موکلان مورد تردید و جعل می‌باشد دادگاه در تصمیم مستقل خود ایرادات اعلامی را وارد ندانسته و مردود اعلام و در مورد انحصار وراثت و تعیین سهمی خواهان‌ها با توجه به استمهال وکیل خواهان‌ها موافقت نموده است. وکیل خواهان‌ها طی لایحه‌ای به شماره ۰۰۰۱۱۷۲ مورخ ۹۰/۱۰/۲۱ سهم مورث خود را و به تبع موکلان خود را ۲/۰۸۴ اعلام نموده و در مورد انحصار وراثت اظهار داشته مورث نود سال پیش فوت کرده و امکان گواهی حصر وراثت در آن موقع نبوده خود مورث خواندگان هیچ گواهی انحصار وراثت از مرحوم م. ندارند و در صورت تردید که هیچ یک از وراث تردیدی ندارند تقاضای استماع شهادت شهود دارم. دادگاه جلسه دیگری در تاریخ ۹۰/۱۰/۲۱ تشکیل و پس از استماع اظهارات طرفین مجدداً ایرادات اعلامی خواندگان را مردود اعلام نموده است و همچنین ادعای جعل به لحاظ اینکه متکی به دلیل نبوده قابل استماع دانسته نشد و راجع به ملاحظه صلح‌نامه از باب کشف واقع مؤثر نبوده که اصل پرونده ثبتی که مشتمل بر صلح‌نامه می‌باشد به همراه اخذ توضیح از کارشناس ثبتی خواسته شود پس از یک جلسه تجدید وقت به علت عدم آمادگی نماینده ثبت در وقت رسیدگی ۹۱/۱/۲۸ با حضور نماینده ثبت دادگاه تشکیل گردید. نماینده ثبت آقایان ا.، د.، ق. اعلام داشتند درخصوص پلاک‌های ثبتی و اظهارات مندرج برگ استشهادیه قبول ثبت متقاضیان ثبت که بعضاً مربوط به سال‌های ۱۳۲۳ و غیره بوده است اعلام می‌دارد در دفتر توزیع شش دانگ پلاک به نام م. ت. معرفی گردیده و به طور مشاع از طرف اشخاص مختلف قبول ثبت شده است که تعدادی از تقاضاهای ثبت مربوط به برادران آقای م. الف. بوده است. که در آن‌ها قید گردیده که مورثی اینجانبان می‌باشد و با توجه به اینکه نام پدر آقایان م. ا. بوده به نظر اینجانبان مقداری از شش دانگ پلاک متعلق به م. ا. بوده است که از طرف ورثه تقاضای ثبت پذیرفته شده است در ضمن ذیل استشهادیه به تقاضای ثبت نامبردگان از جمله آقای س. و ص. الف. توسط سایر ورثه م. تقی گواهی و امضاء گردیده است تقاضای ثبت نیز با توجه به تصرفات مالکانه که داشته‌اند پذیرفته شده است و در مورد صلح‌نامه ابرازی خوانده استدعا دارد تصویر تهیه و در اختیار اداره ثبت جهت بررسی و اظهارنظر قرار گیرد. که پاسخ طی نامه شماره ۷۶۰۸۰ مورخ ۹۱/۷/۱ واصل گردید و در نهایت پس از ذکر سهام هر یک از وراث در تقاضای ثبت که ذکر از اسم خانم ص. نمی‌باشد تأکید شده مقسم شش دانگ هر دو پلاک ... - ... اصلی با قبول وراث کامل شده و مقسم ۲۴۰ سهم شش دانگ تکمیل گردیده دادگاه مجدداً استعلام کرده آیا اصول اسناد صلح ... در پرونده موجود است یا خیر که اداره ثبت اعلام نموده اصول اسناد مورد نظر در پرونده مربوط موجود و مضبوط نمی‌باشد، دادگاه وقت رسیدگی جهت ادای توضیح راجع به پاسخ‌های ثبت تعیین طرفین حاضر شدند. خواندگان جهت اثبات صلح‌نامه تقاضای استماع شهادت شهود نمودند. دادگاه در تاریخ ۹۱/۴/۱۸ به لحاظ اینکه تعیین میزان مالکیت وراث از ماترک امری فنی می‌باشد قرار رجوع به کارشناسی صادر و با طرح سؤالاتی راجع به میزان سهام مورث در هر یک از پلاک‌های مختلف و میزان سهام ثبت شده م. با احتساب سهم متنازع‌فیه و بدون احتساب سهم متنازع‌فیه ... را مشخص نماید. کارشناس امور ثبتی نظریه نهایی خود را به شماره ۰۰۵۲۶ مورخ ۹۲/۶/۲۱ به شرح ذیل ارسال نموده است اظهارنظر کارشناس پلاک ... اصلی بخش یک قم، گروه اول شامل خواندگان ردیف ۲ و ۳ و ۴ و ۵ پرونده از پلاک ... اصلی فاقد سهم بوده‌اند ولیکن به مقدار ۳/۳۳۳۴ سهم مشاع از ۲۴۰ سهم تقاضای ثبت داده‌اند که مورد اعتراض خواهان‌ها واقع گردیده است و حق ثبت نداشته‌اند. گروه دوم خواندگان ۶ و ۷ و ۸ پرونده از پلاک ... اصلی به مقدار ۸/۸۸۸۸ سهم حق ثبت داشته‌اند ولیکن به مقدار ۳/۳۳۳۴ سهم تقاضای ثبت داده‌اند بنابراین سهم مورد اعتراض این گروه به میزان ۴/۴۴۴۶ سهم مازاد تقاضای ثبت کرده‌اند که متعلق به آنان نیست بنابراین از پلاک ... اصلی بخش یک قم حق ثبت به میزان ۴/۴۴۴۶ سهم کما فرض اله برای خواهان‌ها محفوظ است و اعتراض آن‌ها به این میزان موجه است اظهارنظر کارشناس پلاک ... اصلی بخش یک قم گروه اول شامل خواندگان ردیف ۲ و ۳ و ۴ و ۵ پرونده از پلاک ... اصلی فاقد سهم بوده‌اند و درخواست ثبت هم برای این پلاک‌ها نداشته‌اند گروه دوم شامل خواندگان ۶ و ۷ و ۸ پرونده از پلاک ... اصلی به مقدار ۸/۸۸۸۸ سهم مشاع از ۲۴۰ سهم شش دانگ این پلاک را حق ثبت داشته‌اند ولیکن به مقدار ۷ سهم مشاع و ۳ مثقال و ۳۳۴% سهم از یک مثقال مشاع از ۲۴۰ سهم شش دانگ این پلاک را تقاضای ثبت داده‌اند. بنابراین اولین پلاک هر چند خواندگان ردیف ۶ و ۷ و ۸ پرونده هنوز تا میزان ۸/۸۸۸۸ سهم حق‌الارث خود کما فرض اله به میزان ۱/۶۸۰۵۸ سهم از ۸۰ سهم از ۲۴۰ سهم باقی دارند لیکن خواهان‌ها به دلیل ذیحق بودن نسبت به میزان ۴/۴۴۴۴ سهم از ۸۰ سهم از ۲۴۰ سهم ششدانگ پلاک مذکور به درخواست ثبت خواندگان ردیف ۶ و ۷ و ۸ پرونده اعتراض نموده‌اند نظریه کارشناسی به طرفین ابلاغ و دادگاه جهت اثبات صلح سهمی خانم ص. الف. قرار استماع شهادت شهود خواندگان صادر نموده است در تاریخ ۹۲/۸/۲۶ دادگاه با حضور وکلای خواهان و وکیل خواندگان آقای م. خ. از شهود خواندگان به اسامی ۱- م. ر. الف. ۲- ش. الف. ۳- ع. الف. استماع شهادت گردید. شهود متفقاً به وجود صلح‌نامه به صورت مع‌الواسطه شهادت دادند و اظهار داشتند مرحوم ص. سهم‌الارث خویش را به برادران خود صلح نموده است و در قبال آن جای دیگری گرفته است. مجدداً وکیل خواهان‌ها اظهار داشته خواسته به شرح ذیل تقلیل یافته ۱- ابطال اظهارنامه ثبتی مورخ ۹۰/۵/۱ درخصوص پلاک‌های ثبتی ... و ... ۲- اثبات مالکیت مورثی خواهان‌ها ۳- ابطال معامله‌هایی که انجام شده ۴- ابطال اسناد ثبتی شماره‌های مذکور در دادخواست به میزان ۳/۳۳۳۴ از پلاک ... نسبت به خواندگان ردیف ۲ و ۳ و ۴ و ۵ و نیز ۴/۴۴۴۶ سهم از پلاک ... نسبت به خواندگان ردیف ۶ و ۷ و ۸ و همچنین به میزان ۴/۴۴۴۶ از پلاک ... نسبت به خواندگان ردیف ۶ و ۷ و ۸ و نسبت به شهود اعلام جرح نموده و شهود ذینفع هستند و خود نشان از مرحومه ص. چیزی نشنیدند و ص. الف. در آن تاریخ صلح، کودک ۱۰ ساله بوده بنابراین اهلیت نداشته است. دادگاه ختم رسیدگی اعلام و به شرح دادنامه ۰۰۶۶۹ مورخ ۹۲/۹/۸ با این استدلال که ۱- مالکیت سابق مرحومه ص.بر میزان سهم‌های اشعاری (در خواسته) بلامنازع است. ۲- صحت دعوی خواهان‌ها فرع به بقاء مالکیت مرحومه ص. الف. است ۳- گواهی گواهان و صورتمجلس احراز تصرف خواندگان که توسط مأمور ذیصلاح اداره ثبت اسناد و املاک تنظیم شده است و امتناع مرحومه ص. الف. از ثبت ملک فوق مجتمعاً موجر اماره‌ای است که دلالت می‌کند مرحومه ص. سهم از پلاک‌های اشعاری را صلح نموده است. ۴- صلح مذکور افاده بر عدم بقاء مالکیت مرحومه ص. و بالتبع فقدان مالکیت خواهان‌ها می‌نماید ۵- خواهان‌ها دلیل معارض با اماره مذکور ارائه ننموده‌اند دعوی غیرثابت تشخیص و به استناد ماده ۱۶ قانون ثبت اسناد و املاک و ماده ۸۱ آئین‌نامه قانون مذکور و مواد ۳۵ و ۷۵۴ و ۷۵۸ و ۱۳۲۱ و ۱۳۲۴ قانون مدنی حکم به بیحقی خواهان‌ها صادر و اعلام می‌گردد از رأی صادره توسط آقایان ع. م. و ر.ا. به وکالت از خانم الف. م. و بقیه خواهان‌ها فرجام‌خواهی شده و پس از تبادل لوایح که هنگام شور قرائت شد پرونده به دیوان عالی کشور ارسال و به این شعبه ارجاع گردیده است. هیأت شعبه پس از ملاحظه گزارش عضو ممیز به شرح آتی مبادرت به صدور رأی نموده است. درخصوص فرجام‌خواهی فرجام‌خواه خانم الف. م. و غیره با وکالت آقایان ع. م. و ر. ا. به شرح ذیل اعلام می‌دارد علاوه بر اینکه خواسته‌های مالی متعدد بایستی مستقلاً تقویم و تمبر مالی الصاق و ابطال شود اقتضاء داشت دادگاه تصویر آگهی مورد اعتراض را مطالبه و پیوست پرونده می‌نمود نظر به اینکه دادگاه در حالیکه سهمی مرحوم ص. الف. را بالوارثه مسلم دانسته به استناد وقوع صلح ماترک مرحومه، فرجام‌خواهان‌ها را مستحق ماترک مشارالیها ندانسته است به عبارت دیگر در این پرونده به نوعی انقلاب دعوی واقع شده و خواندگان نسبت به مرحومه ص. الف. ضمن اقرار به حق موروثی ایشان، ادعا دارند که مشارالیها تمامی ماترک خود را صلح نموده است و چون مطابق ماده ۲۷۸ قانون آیین دادرسی مدنی بر فرض وجود بینه در دعوی بر میت اتیان سوگند توسط مدعی نیز لازم است علیهذا ضروری است دادگاه با رعایت ترتیبات مقرر در آیین دادرسی مدنی (مواد ۲۷۸ به بعد) ضمن رفع نقص شکلی، اقدام نموده و سپس مبادرت به صدور رأی نماید بنا به مراتب مستنداً بند الف ماده ۴۰۱ قانون آیین دادرسی مدنی دادنامه فرجام‌خواسته نقض و رسیدگی مجدد به همین دادگاه صادرکننده رأی محول گردید. پس از ارسال پرونده، شعبه دادگاه مرجوع‌الیه وقت رسیدگی معین و طرفین دعوت گردیدند و پس از استماع اظهارات آن‌ها قرار اتیان سوگند استظهاری آقای ع. الف. صادر و مشارالیه به الله و تالله سوگند یاد کرد که اصل صلح‌نامه در پرونده حقیقت دارد و مرحومه ص. الف. و خواهران ایشان سهام خود را به برادران خود صلح نمودند و هیچگونه مالکیتی ندارند و متعاقباً برای سایر فرجام‌خواندگان قرار اتیان سوگند صادر و در تاریخ ۹۴/۲/۱۴ آقای ع. و خانم ف. و ز. و خانم ز. ب. سوگند شرعی یاد نمودند پس از آن دادگاه ختم رسیدگی اعلام و به شرح دادنامه شماره ۰۰۱۱۴-۱۳۹۴/۲/۱۹ و با استدلالاتی از جمله اینکه با توجه به اینکه قسم استظهاری منصرف به موردی است که بینه دلیل اثبات دعوی باشد و اگر بینه دلیل اثبات دعوی نباشد عدم اثبات سوگند استظهاری مقسط حق نخواهد در تأیید نظریه خود به نشست‌های قضایی چند نفره در مراکز قضایی مختلف اشاره کرده است و در نهایت با این استدلال که صلح واقع شده افاده بر عدم بقاء مالکیت مرحومه ص. الف. و بالتبع فقدان مالکیت خواهان‌ها می‌نماید و با استناد به مواد ۱۶ قانون ثبت اسناد و املاک ماده ۸۶ آئین‌نامه قانون اخیرالذکر و مواد ۳۵ و ۷۵۴ و ۷۵۸ و ۱۳۲۱ و ۱۳۲۴ قانون مدنی حکم بر بی‌حقی خواهان‌ها صادر و اعلام نموده از دادنامه صادره محکوم‌علیهم فرجام‌خواهی نموده که پس از تبادل لوایح که هنگام شور قرائت می‌شود پرونده به دیوان عالی کشور ارسال و به این شعبه ارجاع گردیده است. هیأت شعبه پس از ملاحظه گزارش عضو ممیز به شرح آتی مبادرت به صدور رأی می‌نماید:

رأی شعبه دیوان عالی کشور

قطع نظر از اینکه استدلال دادگاه محترم نخستین راجع به سوگند استظهاری بر خلاف عموم و اطلاق ماده ۲۷۸ قانون آئین دادرسی مدنی می‌باشد و بیّنه به معنای اعم شامل هر دلیلی که اثبات ادعا را به عهده داشته باشد می‌گردد. و بر این اساس سوگند ضروری می‌باشد مع‌الوصف فرجام‌خواهی فرجام‌خواهان‌ها با هیچ یک از شقوق ماده ۳۷۱ قانون آئین دادرسی مدنی انطباق نداشته و رأی صادره وفق موازین شرعی و قانونی صادر گردیده است و مستنداً به ماده ۳۷۰ قانون فوق‌الذکر دادنامه فرجام‌خوسته ابرام می‌گردد.
شعبه ۱۰ دیوان عالی کشور - رئیس و عضو معاون
هادی عبداله پور - غلامعلی صدقی