رای شماره ۱۲۷۰ مورخ ۱۳۹۶/۱۲/۱۵ هیات عمومی دیوان عدالت اداری
بسم الله الرحمن الرحیم
شماره دادنامه: ۱۲۷۰
تاریخ دادنامه: ۱۵/۱۲/۱۳۹۶
کلاسه پرونده: ۹۶/۷۵
مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری
شاکی: آقای مرتضی مرتضایی
موضوع شکایت و خواسته: ابطال ماده ۱۵ از دستورالعمل اجرایی آییننامه دوره دکترای تخصصی دانشگاه محقق اردبیلی
گردش کار: شاکی به موجب دادخواستی ابطال ماده ۱۵ از دستورالعمل اجرایی آییننامه دوره دکترای تخصصی دانشگاه محقق اردبیلی را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته اعلام کرده است که:
"ریاست محترم دیوان عدالت اداری
با سلام و عرض ادب احتراماً به استحضار عالی می رساند با توجه به اینکه اینجانب مرتضی مرتضایی قبولی مقطع دکترای مهندسی مکانیک دانشگاه محقق اردبیلی در مهر ماه سال ۱۳۹۱ از طریق کنکور سراسری می باشم و لذا مطابق آییننامه شورای برنامه ریزی آموزش عالی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مصوب جلسه ۷۷۵-۸/۸/۱۳۸۹، در مقطع دکترا پذیرفته شده ام با عنیات به اینکه در قسمت «د» از ماده ۳ این آییننامه داشتن توانایی زبان خارجی به عنوان شرط پذیرش اشاره شده است و نحوه احراز آن مطابق تبصره ۲ از این آییننامه میباشد. لذا نتیجه حاصل میشود که تمامی پذیرفته شدگان بر اساس این آییننامه واجد شرط داشتن توانایی در زبان خارجی میباشند و توانایی آنها در زبان خارجی با توجه به نتایج کنکور برای تحصیل در مقطع دکترا کافی و قابل قبول بوده و برای سازمان سنجش محرز شده است، همچنین در هیچ قسمتی از این آییننامه اشاره ای به ارائه مدرک زبان خارجی در طول تحصیل یا هنگام فارغ التحصیلی توسط دانشجو نگردیده است. اما دانشگاه محقق اردبیلی دقیقاً با استناد به همین آییننامه وزارت علوم، برای دوره تخصصی دکترای خود دستورالعملی با عنوان « دستورالعمل اجرای آییننامه دکترای تخصصی دانشگاه محقق اردبیلی» تدوین کرده است که در ماده ۱۵ این دستورالعمل ارائه مدرک زبان خارجی را شرط دفاع از مدرک دکترا قرار داده است که در تناقض آشکار با آییننامه وزارت علوم است. خاطرنشان میشود قبل از سال ۱۳۹۰ پذیرش دانشجوی دکترا از طریق کنکور سراسری نبوده است و پذیرش دانشجوی دکترا مطابق آییننامه داخلی دانشگاهها صورت می گرفته است و لذا الزام دانشجو به ارائه مدرک زبان خارجی در طول تحصیل به منظور سنجش سطح زبان خارجی وی متداول بوده است که آن هم با استناد به ماده ۱۵ آییننامه وزارت علوم، که کلیه بخشنامه ها و آییننامه های مغایر با این آییننامه را ملغی می کند، قاعدتاً باید ملغی شده باشد. خاطر نشان میشود در آییننامه جدید وزارت علوم برای دوره دکترا در بند ۴ از ماده ۳ آن که به شرایط و ضوابط پذیرش اشاره دارد، آمده است که « احراز توانایی در زبان خارجی طبق شیوه نامه موسسه « یعنی سنجش توانایی زبان را به موسسه و دانشگاه پذیرنده دانشجو موکول نموده اما در آییننامه قبلی (آییننامه مورد شکایت) در بند «د» از ماده ۳ آن که به شرایط پذیرش اشاره دارد عنوان شده که « احراز توانایی در زبان خارجی» و نامی از موسسه بوده نشده و اختیاری نیز به موسسه داده نشده است و نحوه احراز توانایی علمی و زبان طبق تبصره ۲ از این آییننامه بر اساس آییننامه آزمونهای نیمه متمرکز دوره دکترا خواهد بود که این آییننامه نیز به شماره ۳۷۹۴۴-۹/۸/۱۳۸۹ میباشد، که در تبصره قسمت الف از ماده ۵ آن آمده است که « معرفی شدگان اولیه باید حد نصاب نمره تعیین شده را دارا باشند و حد نصاب نمره با پیشنهاد کمیته تخصصی مرکب از نمایندگانی از معاونت آموزشی وزارت، سازمان سنجش آموزش و یک نفر متخصص و تایید معاون آموزشی وزات تعیین خواهد شد» و این یعنی اینکه تمامی قبول شدگان نهایی حد نصاب نمره زبان را کسب کرده اند و توانایی زبال خارجی آنها از طریق کنکور احراز شده است.
همچنین شایان ذکر است که به عنوان مثال دانشگاه تهران با استناد به همین آییننامه وزارت علوم، دانشجویان دوره دکترای ورودی ماقبل سال ۱۳۹۳ را از ارائه مدرک زبان معاف کرده است. که مطابق با بند ۹ اصل ۳ قانون اساسی نیز این معافیت باید برای همه دانشجویان دکترای ورودی ماقبل سال ۱۳۹۳ همه دانشگاههای تحت پوشش وزارت علوم اعمال گردد زیرا همگی آنها با یک آییننامه مشترک در دانشگاه پذیرفته شده اند. لذا با عنایت به مطالب فوق الذکر: ۱- تقاضای ابطال ماده ۱۵ «دستورالعمل اجرایی آییننامه دوره دکترای تخصصی دانشگاه محقق اردبیلی» را از محضر آن بزرگواران دارم. ۲- همچنین با عنایت به تایید کفایت علمی رساله دکترای اینجانب به تاریخ ۲۴/۶/۱۳۹۵ توسط استاد راهنمای رساله، آقای دکتر مصطفی رحیمی و با توجه به جلوگیری از تضییع حقوق اینجانب و بهره مندی اینجانب از مزایای قانونی مدرک تحصیلی، تقاضا دارم پس از صدور اجازه دفاع از رساله توسط دانشگاه، مدرک تحصیلی اینجانب به تاریخ تایید کفایت علمی رساله توسط استاد راهنما صادر گردد."
در پی اخطار رفع نقصی که از طرف دفتر هیات عمومی برای شاکی ارسال شده بود، وی به موجب لایحه ای که به شماره ۲۴۶۹-۱۵/۳/۱۳۹۶ ثبت دفتر اندیکاتور هیات عمومی دیوان عدالت اداری شده اعلام کرده است که:
"با سلام و احترام
در خصوص اخطاریه رفع نقص مورخ ۹/۲/۱۳۹۶ مربوط به پرونده شماره ۹۵۰۹۹۸۰۹۰۵۸۰۰۰۳۶ کلاسه پرونده ۹۶/۷۵ توضیحات زیر ارائه میگردد: مصوبه مورد شکایت اینجانب مغایر با بند «د» از ماده ۳ آییننامه دوره دکترا به شماره ۵۷۲۰۹/۲۱- ۱۷/۹/۱۳۸۹ مصوب وزارت علوم و نیز تبصره ۲ ذیل آن میباشد. در این تبصره آمده است: «نحوه احراز صلاحیت علمی و توانایی در زبان خارجی بر اساس آییننامه آزمونهای ورودی دکترا مصوب وزارت علوم تعیین میشود.» آییننامه آزمونهای ورودی دوره دکترا به شماره ۳۷۹۴۴/۲-۹/۸/۱۳۸۹، در ماده ۵ (مواد امتحانی آزمون عمومی) در بند الف عنوان میدارد که « زبان عمومی در سطح (آزمونهای بین المللی) و تخصصی گروههای آموزشی مربوطه» و این یعنی آزمون درس زبان در کنکور دکترا در سطح آزمونهای بین المللی میباشد. از طرفی در تبصره ذیل بند الف نیز آمده است «معرفی شدگان اولیه میبایست حد نصاب نمره تعیین شده را دارا باشند و...» و این یعنی تمام معرفی شدگان مرحله اول و به تبع آن تمامی قبول شدگان نهایی حد نصاب نمره علمی زبان را که از سوی وزارت تعیین شده است کسب نمودهاند و لذا جایی برای اخذ آزمون جداگانه توسط دانشگاه محل قبولی و یا درخوست مدرک زبان باقی نمی نماند.
یعنی بند «د» از آییننامه دوره دکترا به شماره ۵۷۲۰۹/۲-۱۷/۹/۱۳۸۹ که گفته است «داشتن توانایی در زبان خارجی» عملاً اختیاری برای دانشگاه جهت ارزیابی زبان خارجی دانشجویان قبول شده نداده است اما در آییننامه جدید دوره دکترا مصوب ۲۸/۷/۱۳۹۳، در بند ۴ از ماده ۳ که گفته است « احراز توانایی زبان خارجی طبق شیوه نامه موسسه» اختیار ارزیابی زبان خارجی را به موسسه (دانشگاه محل قبولی) داده است. لذا در مورد اینجانب و تمام کسانی که بر اساس آییننامه دوره دکترا به شماره ۲۷۲۰۹/۲۱- ۱۷/۹/۱۳۸۹ پذیرفته شده اند،دانشگاه حق درخواست مدرک زبان خارجی را ندارد اما برای کسانی که طبق آییننامه جدید دوره دکترا مصوب ۲۸/۷/۱۳۹۳ پذیرفته شده اند به صراحت عنوان شده که دانشگاه حق ارزیابی زبان خارجی آنها را بر طبق شیوه نامه مصوب خود دارد.
همچنین یاد آور میشود که دانشگاههای دیگر از جمله دانشگاه تهران نیز در راستای همین آییننامه دوره دکترا به شماره ۵۷۲۰۹/۲۱-۱۷/۹/۱۳۸۹ دانشجویان دکترای قبل از سال ۱۳۹۴-۱۳۹۳ را از ارائه مدرک زبان معاف کرده است. لذا ماده ۱۵ از دستورالعمل اجرایی آییننامه دوره دکترای تخصصی دانشگاه محقق اردبیلی خلاف آییننامه دوره دکترا به شماره ۵۷۲۰۹/۲۱-۱۷/۹/۱۳۸۹ میباشد و تصویب این ماده در حدود اختیارات دانشگاه محقق اردبیلی نمیباشد و اینجانب از محضر دیوان عدالت اداری تقاضای ابطال این ماده را دارم. همچنین با توجه به اینکه از تاریخ ۲۴/۶/۱۳۹۵ با توجه به نامه تایید استاد راهنمای اینجانب (دکتر مصطفی رحیمی) رساله دکترای اینجانب آماده دفاع میباشد و وجود این ماده غیر قانونی مانع صدور مجوز دفاع اینجانب از سوی دانشگاه شده است لذا تقاضا دارم با ابطال این ماده غیر قانونی دستور فرمایید مدرک تحصیلی اینجانب پس از دفاع، با تاریخ فارغ التحصیلی ۲۴/۶/۱۳۹۵ صادر شود تا اینجانب بتوانم از مزایای آن استفاده نموده و متضرر نشوم. "
متن دستورالعمل در قسمت مورد اعتراض به قرار زیر است:
" ماده ۱۵) دانشجو موظف است قبل از درخواست صدور مجوز برای دفاع نهایی از رساله، گواهی قبولی قطعی در یکی از آزمونهای زبان خارجی زیر را ارائه نماید: (MSRT) MCHE (با حداقل نمره ۵۰) TOEFL (با حداقل نمره ۵۰۰ برای pbt یا حداقل نمره ۱۷۳ برای cbt یا حداقل نمره ۶۰-۵۹ برای ibt) TOLIMO (با حداقل نمره ۵۰۰) IELTS (با حداقل نمره ۵) تاریخ گواهی مذکور، میتواند حداکثر، دو سال قبل از پذیرش دانشجو در دوره دکتری باشد.
تبصره: در صورتی که دانشجو بتواند از یکی از آزمونهای زبان خارجی ماده ۱۵، نمره ۴۵ از آزمون MCHE (MSRT)، نمره ۴۵۰ pbt یا نمره ۱۳۳ cbt یا نمره ۴۰-۳۹ ibt مربوط به تافل (TOEFL)، نمره ۴۵۰ از آزمون TOLIMO و یا نمره ۵/۴ از آزمون IELTS را کسب نماید میتواند در ارزیابی جامع شرکت کند. "
در پاسخ به شکایت مذکور، رئیس دانشگاه محقق اردبیلی به موجب لایحه شماره ۸۱۹۹/۰۱/۹۶-۱/۶/۱۳۹۶ توضیح داده است که:
"مدیر محترم دفتر هیات عمومی دیوان عدالت اداری
با سلام واحترام
با عنایت به پرونده شماره ۹۵۰۹۹۸۰۹۰۵۸۰۰۰۳۶ به کلاسه پرونده ۹۶/۷۵ در خصوص شکایت آقای مرتضی مرتضایی دانشجوی دوره دکتری رشته مهندسی مکانیک این دانشگاه به استحضار می رساند که طبق ماده ۱۳ آییننامه دوره دکتری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ابلاغی طی نامه شماره ۵۷۲۰۹/۲۱-۱۷/۹/۱۳۸۹، به دانشگاهها اجازه داده شده است که شیوه نامه و دستورالعمل مربوط به آییننامه فوق الذکر را تدوین نمایند. بر این اساس دانشگاه محقق اردبیلی نیز به منظور تربیت نیروهای متعهد، متخصص و ماهر و توجه بیشتر به پژوهش متناسب با شرایط و امکانات دانشگاه نسبت به تدوین دستورالعمل اجرایی آییننامه دوره دکتری تخصصی (ph.D) نموده و جهت اجرا ابلاغ نموده است. مطابق ماده ۱۵ دستورالعمل فوق الذکر دانشجو موظف است قبل از درخواست صدور مجوز برای دفاع نهایی از رساله، گواهی قبولی قطعی در یکی از آزمونهای زبان خارجی به شرح مندرج در ماده مرقوم را ارائه نماید و این موضوع منصرف از آزمون زبان عمومی است که معرفی شدگان اولیه می باید حد نصاب نمره تعیین شده را دارا باشند و بدیهی است دانشجویی که مدعی توانایی در زبان خارجی میباشد ارائه گواهی مورد نظر دانشگاه که حداقل امتیاز را برای کسب گواهی قبولی در آزمون زبان خارجی در نظر گرفته شده است تکلیف مضاعف محسوب نمی شود. بنابراین دانشگاه از اختیار خود در تدوین دستورالعمل استفاده نموده و عملی که متضمن خلاف قانون باشد انجام نداده است. به طوری که در تمامی دانشگاههای کشور نیز آییننامه های مشابه تدوین و ملاک عمل قرار گرفته است و اقدام دانشگاه خاص در خصوص موضوع با عنایت به استقلال دانشگاهها نافی اعمال حق این دانشگاه نیست. لذا تقاضای رد شکایت شاکی را دارم."
هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ ۱۵/۱۲/۱۳۹۶ با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران و دادرسان شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است.
رای هیات عمومی
با عنایت به اینکه در ماده ۱۳ آییننامه دوره دکتری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ابلاغی به شماره ۵۷۲۰۹/۲۱-۱۷/۹/۱۳۸۹ به دانشگاه ها اجازه داده شد که شیوه نامه و دستورالعمل مربوط به آییننامه مذکور را تدوین نمایند و دانشگاه طرف شکایت نیز بر اساس اختیار تفویضی مذکور دستورالعمل اجرایی آییننامه دوره دکتری تخصصی را تدوین نموده و ماده ۱۵ آن که مورد اعتراض است، نیز در چارچوب همین اختیار بوده است، لذا خارج از حدود اختیار و قابل ابطال تشخیص نشد.
مرتضی علی اشراقی - معاون قضایی دیوان عدالت اداری