رای شماره ۲۶۵۶ مورخ ۱۴۰۱/۱۱/۰۴ هیات عمومی دیوان عدالت اداری
بسم الله الرحمن الرحیم
شماره دادنامه: ۱۴۰۱۰۹۹۷۰۹۰۵۸۱۲۶۵۶
تاریخ دادنامه: ۴؍۱۱؍۱۴۰۱
شماره پرونده: ۹۹۰۳۰۷۲
مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری
شاکی: آقای احسان رزاقی راد
موضوع شکایت و خواسته: ۱- ابطال بندهای (۱) و (۲) قسمت «ب» دستورالعمل تحصیل همزمان در دو رشته تحصیلی در مقطع کارشناسی به شماره ۴۳۱۰۲/۳/د مورخ ۱۹/۸/۱۳۹۳ معاون آموزشی و تحصیلات تکمیلی دانشگاه پیام نور ۲- الزام دانشگاه پیام نور به قبول درخواست معادلسازی واحدهای گذرانده شده توسط دانشجویان در حال تحصیل همزمان در دو رشته در مقطع کارشناسی
گردش کار: شاکی به موجب دادخواست و لایحه تکمیلی ابطال بندهای (۱) و (۲) قسمت «ب» دستورالعمل تحصیل همزمان در دو رشته تحصیلی در مقطع کارشناسی به شماره ۴۳۱۰۲/۳/د مورخ ۱۹/۸/۱۳۹۳ معاون آموزشی و تحصیلات تکمیلی دانشگاه پیام نور و الزام دانشگاه پیام نور به قبول درخواست معادلسازی واحدهای گذرانده شده توسط دانشجویان در حال تحصیل همزمان در دو رشته در مقطع کارشناسی را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته به طور خلاصه اعلام کرده است که:
"متاسفانه مسئولین و کارشناسان دانشگاه پیام نور با استناد به بندهای ۱ و ۲ بخش (ب) دستورالعمل «تحصیل همزمان در دو رشته تحصیلی در مقطع کارشناسی» که توسط معاون آموزشی و تحصیلات تکمیلی دانشگاه تحت شماره ۴۳۱۰۲؍۳؍د در تاریخ ۱۹؍۸؍۱۳۹۳ ابلاغ شده است، با ذکر اینکه «مطابق بندهای ۱ و ۲ بخشنامه شماره ۴۳۱۰۲؍۳؍د مورخ ۱۹؍۸؍۱۳۹۳ معاون آموزشی و تحصیلات تکمیلی، صرفاً معادل سازی دروس عمومی و غیرعمومی گذرانده شده در رشته اول برای رشته دوم قابل بررسی است؛ مبرهن است که منطوق و منصوص بندهای یاد شده فاقد معنای صریح در ممنوعیت معادل سازی از رشته دوم به رشته اول میباشد. لذا به استناد «قاعده قبح عقاب بلا بیان» که در راس اصول عقلی است و از قواعد مسلم نزد فقها و اصولین به شمار می رود و دارای پشتوانه نقلی هم میباشد. از جمله بیان صادر از امام صادق (ع) که فرموده اند: «کل شیء مطلق حتی یرد فیه نهی» همه چیز مباح و مجاز است مگر آنکه مورد نهی واقع شده باشد، از این رو، عدم پذیرش درخواست معادل سازی اینجانب عقلاً قبیح و به استناد قاعده «کلما حکم به العقل حکم بالشرع» مغایر با موازین شرعی است.
به استناد اصل برائت، انجام یا ترک هر فعلی- معادل سازی از رشته دوم به رشته اول- مادامی که حکم (نص قانونی) در مورد آن وارد نشده است، را باید مجاز دانست.
بر اساس «اصل قانونی بودن جرم و مجازات» که با «اصل حظر» در تناظر است، تخلف و سرپیچی تنها از آن دسته از قوانین قابل مواخذه و مجازات است که منجز و قطعی باشند. حال آنکه بندهای مورد اعتراض دستورالعمل فاقد عناصر تنجیز و قطعیت در خصوص ممنوعیت معادل سازی از رشته دوم به رشته اول میباشد. فقهای امامیه در این باره معتقدند: «هرچه در آن نصی در منع نباشد آزاد و مطلق است زیرا شرایع حدود را تعیین و امور ممنوع را مشخص کرده اند؛ بنابراین باید مابقی آن امور ممنوع نباشند.»
ضمناً بر اساس حجیت «اصاله الظهور»، الفاظ را باید بر معنای ظاهر آن ها حمل نمود و انتساب معانی و تفاسیر خلاف ظاهر فاقد اعتبار است. لذا با توجه به اینکه در نص بندهای یاد شده منعی در معادل سازی از رشته دوم به اول وجود ندارد. نمی توان به احتمالات تقییدی مرجوح و ضعیف توجه کرد و حکم به ممنوعیت معادل سازی از رشته دوم به اول داد.
بر اساس دادنامه شماره ۴۶۶؍۸۸ مورخ ۱؍۶؍۱۳۸۸ اصداری هیات عمومی دیوان عدالت اداری که مقرر داشته: «اعتبار نتایج گذراندن واحدهای درسی در هر یک از دانشکده های معتبر کشور و ضرورت پذیرش کلیه واحدهای درسی که با موفقیت در امتحانات مربوطه طی شده است»، عدم پذیرش درخواست معادل سازی اینجانب فاقد محمل قانونی و از مصادیق تبعیض ناروا و مغایر بند ۹ اصل سوم قانون اساسی است.
ضمناً بندهای مورد شکایت، خارج از چارچوب مقرر در «ماده ۲۸ آییننامه آموزشی دوره های کاردانی و کارشناسی (پیوسته و ناپیوسته) مصوب ۱۶؍۱۲؍۱۳۹۳ شورای عالی برنامه ریزی آموزشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری» و «ماده ۲۸ آییننامه آموزشی دوره های کاردانی، کارشناسی پیوسته و ناپیوسته دانشگاه پیام نور مصوب جلسه شماره ۱۰۸ مورخ ۱۰؍۱۲؍۱۳۹۱ شورای دانشگاه پیام نور» و همچنین «دستورالعمل تطبیق واحد دوره های کاردانی و کارشناسی دانشگاه پیام نور مصوب جلسه شماره ۱۰۸ مورخ ۱۰؍۱۲؍۱۳۹۱ شورای دانشگاه پیام نور» و مغایر اصل ۲۰ قانون اساسی و اعتبار واحدهای درسی گذرانده شده به لحاظ خروج از حدود اختیارات مرجع تصویب کننده در وضع قواعد آمره و مقررات دولتی میباشد."
متن بندهای مورد شکایت به شرح زیر است:
" دستورالعمل تحصیل همزمان در دو رشته تحصیلی در مقطع کارشناسی
.......
ب- شرایط آموزشی و علمی
۱- دروس عمومی گذرانده شده در رشته اول در پایان دوره تحصیلی برای رشته دوم قابل معادلسازی میباشد.
۲- دروس غیرعمومی گذرانده شده در رشته اول در پایان هر سال تحصیلی در رشته دوم معادلسازی میگردد.
....... "
۴- در پاسخ به شکایت مذکور، مدیر کل دفتر امور حقوقی دانشگاه پیام نور به موجب لایحه شماره ۴۴۹؍۱۱۰۳ مورخ ۶؍۲؍۱۴۰۰ توضیح داده است که:
" با عنایت به مصوبه جلسه ۶۳۰ مورخ ۱۲؍۶؍۱۳۸۷ شورای عالی انقلاب فرهنگی، تصمیمات شوراهای تخصصی و کمیته های وزارتین علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و سایر مراکز آموزشی و پژوهشی از شمول صلاحیت دیوان عدالت اداری و سایر مراجع قضایی خارج است. همچنین موضوع طی نامه شماره ۱۸۴۷۳؍۹۳؍ش مورخ ۱۹؍۱۲؍۱۳۹۳ دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی به ریاست دیوان عدالت اداری اعلام شده است.
ماده ۱۳ آییننامه شماره ۲۴۴۷۵۹؍۲ تاریخ ۲۴؍۱۲؍۱۳۹۳ مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری بیان میدارد «دانشجوی مشمول این آییننامه میتواند در دوره های غیرحضوری که منتهی به مدرک تحصیلی میشود، مطابق مصوبات مربوط به صورت همزمان تحصیل کند.» با توجه به مفاد آییننامه یاد شده، دانشجوی مقطع کارشناسی به صورت همزمان فقط مجاز به تحصیل در دوره های غیرحضوری میباشد. ضمناً آییننامه های علمی آموزشی مصوب دانشگاه پیام نور ناشی از اختیارات حاصله از ماده یک قانون احکام دائمی توسعه و ماده ۱۳ آییننامه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، میباشد."
در پاسخ به ادعای شاکی مبنی بر خلاف شرع بودن بندهای مورد شکایت، قائم مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره ۳۲۶۶۴؍۱۰۲ مورخ ۱؍۶؍۱۴۰۱ اعلام کرده است که:
"موضوع بندهای ۱ و ۲ قسمت (ب) دستورالعمل تحصیل همزمان در دو رشته تحصیلی در مقطع کارشناسی به شماره ۴۳۱۰۲؍۳؍د-۱۹؍۸؍۱۳۹۳ مصوب معاون آموزشی و تحصیلات تکمیلی دانشگاه پیام نور، در جلسه مورخ
۲؍۵؍۱۴۰۱ فقهای معظم شورای نگهبان مورد بحث و بررسی قرار گرفت که به شرح ذیل اعلام نظر میگردد:
- اطلاق ممنوعیت معادل سازی دروس رشته دوم برای رشته اول نسبت به مواردی که مصلحتی در منع آن وجود
ندارد، با توجه به ضرورت رعایت مصالح در ارائه آموزش های رسمی و عمومی و لزوم عدم اتلاف وقت و هزینه دانشجویان خلاف موازین شرع شناخته شد."
هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ ۴؍۱۱؍۱۴۰۱ با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران و دادرسان شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح
زیر به صدور رای مبادرت کرده است.
رای هیات عمومی
الف. قائم مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره ۳۲۶۶۴؍۱۰۲ مورخ ۱؍۶؍۱۴۰۱ و در رابطه با جنبه شرعی بندهای ۱ و ۲ قسمت (ب) دستورالعمل تحصیل همزمان در دو رشته تحصیلی در مقطع کارشناسی به شماره ۴۳۱۰۲؍۳؍د مورخ ۱۹؍۸؍۱۳۹۳ معاون آموزشی و تحصیلات تکمیلی دانشگاه پیام نور اعلام کرده است: «اطلاق ممنوعیت معادلسازی دروس رشته دوم برای رشته اول نسبت به مواردی که مصلحتی در منع آن وجود ندارد، با توجه به ضرورت رعایت مصالح در ارائه آموزش های رسمی و عمومی و لزوم عدم اتلاف وقت و هزینه دانشجویان خلاف موازین شرع شناخته شد.» بنابراین در اجرای حکم مقرر در تبصره ۲ ماده ۸۴ و ماده ۸۷ قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال ۱۳۹۲ مبنی بر لزوم تبعیت از نظر فقهای شورای نگهبان در خصوص جنبه شرعی مقررات اجرایی، اطلاق بندهای ۱ و ۲ قسمت (ب) دستورالعمل تحصیل همزمان در دو رشته تحصیلی در مقطع کارشناسی به شماره ۴۳۱۰۲؍۳؍د مورخ ۱۹؍۸؍۱۳۹۳ معاون آموزشی و تحصیلات تکمیلی دانشگاه پیام نور در حد مقرر در نظریه فقهای شورای نگهبان خلاف شرع است و مستند به بند ۱ ماده ۱۲ و مواد ۱۳ و ۸۸ قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان
عدالت اداری مصوب سال ۱۳۹۲ از تاریخ تصویب ابطال میشود.
ب. براساس ماده ۱۲ قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال ۱۳۹۲، رسیدگی به شکایات و تظلّمات و اعتراضات اشخاص حقیقی یا حقوقی از آییننامهها و سایر نظامات و مقررات دولتی و شهرداری ها و موسسات عمومی غیردولتی در مواردی که مقررات مذکور به علّت مغایرت با شرع یا قانون و یا عدم صلاحیت مرجع مربوط یا تجاوز یا سوءاستفاده از اختیارات یا تخلّف در اجرای قوانین و مقررات یا خودداری از انجام وظایفی که موجب تضییع حقوق اشخاص میشود و همچنین صدور آرای وحدت رویه در موارد تعارض آرای شعب و صدور آرای ایجاد رویه در موارد تشابه آرای شعب از صلاحیت ها و وظایف هیات عمومی دیوان عدالت اداری است. نظر به اینکه رسیدگی به خواسته الزام دانشگاه پیام نور به قبول درخواست معادلسازی واحدهای گذرانده شده توسط دانشجویان در حال تحصیل همزمان در دو رشته در مقطع کارشناسی از مصادیق صلاحیت ها و وظایف هیات عمومی دیوان عدالت اداری محسوب نمیشود، لذا رسیدگی به شکایت مطروحه به خواسته فوق قابل طرح در هیات عمومی دیوان عدالت اداری نیست و پرونده جهت رسیدگی به شعبه دیوان عدالت اداری ارجاع میگردد./
حکمتعلی مظفری
رئیس هیات عمومی دیوان عدالت اداری