ضمانت اجرای عدم رعایت فوریت در اعمال حق فسخ

رأی خلاصه جریان پرونده

خانم م.الف. در تاریخ ۱۳۹۳/۵/۱۴ ضمن تقدیم دادخواست به طرفیت شوهرش آقای م.گ. و به خواسته تعداد ۵۰ عدد سکه طلای کامل بهار آزادی به‌عنوان قسمتی از مهریه خود مقوم به مبلغ ۲۱/۰۰۰/۰۰۰ ریال با احتساب به هزینه دادرسی، توضیح داده است که: «به موجب سند نکاحیه شماره ... - ۹۲/۸/۲ دفتر ازدواج شماره ... شیراز به عقد ازدواج خوانده درآمده و از تعداد ۱۱۰ عدد سکه کامل بهار آزادی، ۵۰ عدد آن‌ها به‌صورت عندالمطالبه می‌باشد. لذا به استناد ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی صدور حکم بر وفق خواسته مورد تقاضا می‌باشد.» پرونده امر حسب‌الارجاع در شعبه ۱۳ دادگاه عمومی حقوقی (خانواده) شیراز به کلاسه ۹۳۰۶۳۰ مطرح گردیده و در جریان دادرسی قرار گرفته است. از طرفی، آقای الف. ز. به وکالت از آقای م.گ. (زوج) متقابلاً دعوی فسخ نکاح به طرفیت زوجه مطرح نموده و مدعی است که موکل او، عقد ازدواج را متبایناً با شرط دوشیزه بودن زوجه منعقد ساخته، لیکن بعد از مدتی با مراجعه به بانک جهت اخذ وام، متوجه می‌شود که خانم م.الف. سابقاً به عقد شخص دیگری درآمده بوده و پس از وقوع طلاق از طریق مراجعه به اداره ثبت‌احوال، نسبت به حذف مشخصات شوهر سابق اقدام و خود را به‌عنوان شخص مجرد (دوشیزه) معرفی نموده است. پرونده اخیر هم به شعبه مذکور ارجاع شده و دادگاه قرار رسیدگی توأم به هر دو پرونده را صادر کرده است. در جلسه دادرسی مورخ ۱۳۹۳/۶/۳۰ خواهان دعوی اصلی (زوجه) اظهار می‌دارد: «خواسته به شرح دادخواست تقدیمی است. ضمناً در رابطه با ازدواج دیگر، خودم به همسرم گفته‌ام و همسرم قبول کرده است.» خوانده اظهار نموده است: «من توانائی پرداخت مهریّه ندارم. من دوم آبان ماه سال ۱۳۹۲ با همسرم ازدواج کرده‌ام، ولی هنوز عروسی نکرده‌ایم. بعد از عید امسال متوجه شده‌ام که همسرم قبلاً با شخص دیگری ازدواج کرده است. البته در زمان خواستگاری همسرم به من گفته بود که با نامزد خودم فقط در حد شیرینی خوردن بوده است، ولی به من نگفته بود که عقد کرده‌اند. عرض دیگری ندارم». وکیل زوج هم گفته است: «در حال حاضر دعوی فسخ نکاح تشکیل داده‌ایم که تقاضای رسیدگی داریم.» سپس دادگاه در وقت فوق‌العاده با بررسی محتویات پرونده ختم رسیدگی اعلام و رأی شماره ۴۰۱۰۰۷ - ۱۳۹۳/۶/۳۱ را به شرح آتی صادر می‌نماید: «اولاً: درخصوص دعوی م.الف. به خواسته مطالبة پنجاه سکه بهار آزادی به‌عنوان قسمتی از مهریّه و پرداخت هزینه دادرسی، دادگاه با عنایت به محتویات پرونده و ملاحظه فتوکپی مصدق سند ازدواج پیوستی علقه زوجیّت فی‌مابین طرفین محرز و مسلّم است. نظر به اینکه خواهان تقاضای قسمتی از مهریّه خودش را نموده است و خوانده دفاع مؤثری در قبال دعوی مطروحه به عمل نیاورده است، لذا دادگاه دعوی خواهان را وارد تشخیص و مستنداً به ماده ۱۹۸ قانون آیین دادرسی مدنی و ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی و قانون الحاق یک تبصره به ماده فوق حکم به محکومیّت خوانده به پرداخت ۵۰ سکه بهار آزادی به‌عنوان مهریّه و پرداخت مبلغ ۵۹۰/۰۰۰ ریال به‌عنوان هزینه دادرسی در حق خواهان صادر؛ ثانیاً: در خصوص دعوی م.گ. به طرفیت م.الف. به خواسته فسخ نکاح و پرداخت خسارات دادرسی، دادگاه با عنایت به محتویات پرونده و اینکه خواهان اظهار نموده که در مورخه ۱۳۹۲/۸/۲ با خوانده ازدواج کرده‌ام، هنوز عروسی نکرده‌ایم. بعد از عید سال ۱۳۹۳ متوجه شده‌ام که همسرم قبلاً با شخص دیگری ازدواج کرده است و در زمان خواستگاری همسرم به من گفته بود که با نامزد خودش فقط در حد شیرینی خوردن بوده است و صرف‌نظر از اینکه خوانده اظهار نموده که موضوع ازدواج قبلی خودش را به همسرش گفته است و با توجه به اینکه فسخ نکاح فوری می‌باشد و خواهان می‌بایست بلافاصله پس از اطلاع، اقدام نماید نه اینکه بعد از به اجرا گذاشتن مهریّه اقدام به فسخ کند؛ لذا دادگاه دعوی خواهان را غیر وارد تشخیص و حکم به بطلان دعوی خواهان صادر و اعلام می‌نماید.» با ابلاغ دادنامة صادره وکیل زوج اقدام به تجدیدنظرخواهی کرده و شعبه بیستم دادگاه تجدیدنظر استان فارس به موجب دادنامة شماره ۶۰۱۰۲۵ - ۱۳۹۳/۹/۱۲ چنین رأی می‌دهد: «... نظر به اینکه هر دو قسمت دادنامه مستدل و منطبق با موازین قانونی است و ایراد و اعتراض مؤثری که موجبات نقض آن را فراهم سازد به عمل نیامده است، بنابراین ضمن ردّ تجدیدنظرخواهی وی به استناد ماده ۳۵۸ قانون آیین دادرسی مدنی استوار می‌گردد...» دادنامة صادره از مرجع تجدیدنظر در تاریخ ۱۳۹۳/۱۰/۳ به وکیل زوج ابلاغ شده و آقای م.گ. در تاریخ ۱۳۹۳/۱۰/۱۰ شخصاً با تقدیم دادخواست فرجامی مستدعی رسیدگی و نقض دادنامة فوق‌الاشعار می‌باشد. مشارٌالیه طی لایحه پیوست دادخواست و با این ادعا که اطلاع از ازدواج سابق زوجه نداشته، فسخ نکاح را تقاضا دارد. از سوی زوجه نیز لایحه جوابیه‌ای که متضمن تکذیب موارد ادعائی زوج بوده واصل و ضمیمه سابقه شده است. نهایتاً پرونده به دیوان‌عالی‌کشور ارسال و پس از وصول و ارجاع به این شعبه تحت کلاسه بالا در دستور کار قرار گرفته است. مشروح لوایح طرفین به هنگام شور قرائت می‌شود.
هیأت شعبه در تاریخ بالا تشکیل گردید. پس از قرائت گزارش عضو ممیز و اوراق پرونده مشاوره نموده، چنین رأی می‌دهد:

رأی شعبه دیوان عالی کشور

فرجام‌خواهی آقای م.گ. به کیفیتی نیست که نقض دادنامه شماره ۶۰۱۰۲۵ - ۱۳۹۳/۹/۱۲ شعبه بیستم دادگاه تجدیدنظر استان فارس را ایجاب نماید. معهذا نظر به مقررات ماده ۱۱۳۱ قانون مدنی که به لحاظ فوریت خیار فسخ، عدم استفاده از آن در مدت متعارف، موجب سقوط خیار می‌شود، چون اجرای این دستور مقنن، مقتضی صدور قرار عدم استماع دعوی بوده، نه صدور حکم به بطلان آن؛ ازاین‌رو اعتراض فرجامی به‌عمل‌آمده مردود اعلام و مستنداً به قسمت دوم ماده ۴۰۳ قانون آیین دادرسی مدنی، رأی فرجام‌خواسته با تلقی آن به «قرار عدم استماع دعوی»، تأیید و ابرام می‌گردد.
رئیس و مستشار شعبه ۱۰ دیوان‌عالی‌کشور
عبداله‌‌‌‌‌‌‌پور - میرمجیدی