بررسی آرای وحدت رویه ۷۳۳ و ۸۱۱ هیات عمومی دیوان عالی کشور راجع به مستحقللغیر بودن مبیع
صورتجلسه نشست قضایی
تاریخ برگزاری: ۱۴۰۰/۱۰/۰۲
برگزار شده توسط: استان قم/ شهر قم
موضوع
بررسی آرای وحدت رویه ۷۳۳ و ۸۱۱ هیات عمومی دیوان عالی کشور راجع به مستحقللغیر بودن مبیع
پرسش
با توجه به رای وحدت رویه شماره ۸۱۱ مورخ ۱۴۰۰/۰۴/۰۱ هیات عمومی دیوان عالی کشور که بیان داشته: با عنایت به مواد ۳۹۰ و ۳۹۱ قانون مدنی در مورد مستحقللغیر درآمدن مبیع و جهل خریدار به وجود فساد همانگونه که در رای وحدت رویه شماره ۷۳۳ مورخ ۹۳/۷/۱۵ هیات عمومی دیوان عالی کشور نیز بیان شده است، فروشنده باید از عهده غرامات به خریدار از جمله کاهش ارزش ثمن برآید. هر گاه ثمن وجه رایج کشور باشد، دادگاه میزان غرامت را مطابق عمومات قانونی مربوط به نحوه جبران خسارات از جمله صدر ماده ۳ قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۳۳۹ عنداللزوم با ارجاع امر به کارشناسی و براساس میزان افزایش قیمت (تورم) اموالی که از نظر نوع و اوصاف مشابه همان مبیع هستند تعیین میکند و موضوع از شمول ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی خارج است.بفرمایید: ۱- رای مذکور تسری به امور کیفری دارد یا خیر؟ چنانچه پاسخ مثبت است آیا عطف بماسبق میشود؟ (از لحاظ زمان وقوع بزه) و با توجه به ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء اختلاس و کلاهبرداری در خصوص جزای نقدی که متهم بایستی به آن محکوم گردد، ملاک وجه ماخوذه از شاکی زمان وقوع جرم است یا مبلغ زمان کارشناسی؟۲- منظور از غرامت در رای وحدت رویه چیست؟ نسبت به ازدیاد ثمن معامله است یا مبیع یا هیچکدام؟ ۳- برای صدور رای مبنی بر رد مال معادل مبلغ کارشناسی شده نیاز به دادخواست ضرر و زیان شاکی است یا دادگاه بدون دادخواست، اقدام به کارشناسی و صدور رای مینماید؟ ۴- چنانچه موضوع اتهام انتقال مال غیر نباشد و صرفاً کلاهبرداری با توسل به مانور متقلبانه باشد که منجر به صدور حکم قطعی گردیده (مبنی بر رد وجوه پرداختی به شکات) آیا میتوان آن را از مصادیق رای وحدت رویه فوقالذکر و ماده ۱۹ قانون آیین دادرسی کیفری دانست؟
نظر هیات عالی
۱- رای وحدت رویه چون مساعد به حال محکومعلیه نیست، در فرض قطعیت رای عطف به ماسبق نمیشود.۲- رای شماره ۸۱۱ هیات عمومی دیوان عالی کشور ناظر به ارزش مبیع است که مستحقللغیر درآمده والا در خصوص کاهش ارزش پول رای شماره ۷۳۳ راهگشا بود.۳- رای وحدت رویه شماره ۸۱۱ مورد را از شمول حکم ماده ۵۲۱ قانون آیین دادرسی مدنی خارج ساخته است.نتیجتاً نظریه اکثریت همکاران، در حدود استنتاجات فوق مورد تائید است.
نظر اکثریت
در فرض سوال بایستی گفت که قطعاً رای وحدت رویه شماره ۸۱۱ دیوان عالی کشور تسری به امور کیفری خواهد داشت؛ چراکه اولاً رای هیات عمومی در حکم قانون است گذشته از این در امور کیفری هر چه که با کمبود یا نبود قانون مواجه شویم همچون موضوع محکومیت بایستی از قانون آیین دادرسی مدنی کمک بگیریم؛ فلذا نمیتوان گفت رای مذکور فقط مربوط به امور حقوقی و مدنی است بلکه در امور کیفری نیز قابلیت اجرا دارد. قبلاً رای وحدت رویه شماره ۷۳۳ نیز به این موضوع پرداخته بود؛ لکن در رای شماره ۸۱۱، هیات عمومی دیوان با توجه به اوضاع و احوال موجود خواسته است فروشنده از غرامات به خریدار منجمله کاهش ارزش ثمن برآید و در این رای موضوع را خارج از ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی دانسته است. موضوع در تبصره ماده ۱۹ قانون آیین دادرسی کیفری نیز بیان شده است و درجایی که آمده است حکم به پرداخت قیمت مال صادر شود قیمت زمان اجرای حکم ملاک است؛ اما اینکه آیا این رای عطف بما سبق میشود یا خیر به نظر میرسد با توجه به صراحت ماده ۱۰ قانون آیین دادرسی کیفری چنانچه وقوع جرم قبل از تاریخ رای وحدت رویه ۱۴۰۰/۰۴/۱۳ باشد و اعمال رای وحدت رویه به ضرر متهم باشد نمیتوان آن را عطف بماسبق نمود. در خصوص جزای نقدی و اینکه آیا جزای نقدی معادل مال اخذ شده محاسبه میگردد یا معادل وجه کارشناسی شده مبیع، به نظر میرسد جزای نقدی بایستی معادل مال اخذ شده باشد و نمیتوان آن را معادل وجه کارشناسی شده محاسبه و متهم را به آن محکوم نمود؛ چون همانطوری که شرح آن در بالا گذشت هنگام صدور رای اگر تشدید مجازات جزای نقدی به ضرر متهم باشد رای وحدت رویه عطف بماسبق نمیشود؛ فلذا در ما نحن فیه نیز همان وجه ماخوذه ملاک است و جزای نقدی معادل آن محاسبه میشود. بنابراین در مورد سوال اول رای وحدت رویه به امور کیفری تسری دارد و با عنایت به قسمت اخیر ماده ۴۷۱ قانون آیین دادرسی کیفری که بیان داشته رای اکثریت در موارد مشابه برای شعب دیوان عالی کشور و دادگاهها و سایر مراجع اعم از قضایی و غیر آن لازمالاتباع است، اما نسبت به رای قطعی شده بیاثر است. به نظر میرسد رای وحدت رویه ۸۱۱ دیوان عالی کشور شامل آرای قطعی نباشد؛ مگر اینکه رای اجرا نشده یا در حال اجرا باشد و مطابق رای وحدت رویه عمل انتسابی جرم شناخته نشود یا رای به جهاتی مساعد به حال محکومعلیه باشد رای دیوان نسبت به آن آراء قابل تسرّی است.در فرض سوال ۲ منظور از غرامت نه ازدیاد ثمن است و نه ازدیاد مبیع ثمن؛ همان است ولی ارزش پول کم شده است این خسارت است در رای وحدت رویه ۸۱۱ هم تفسیر خسارت شده است؛ لذا ثمن و مبیع ازدیاد پیدا نکرده است پس خسارت جدای از ثمن و مبیع است.در خصوص اینکه آیا نیاز به دادخواست است یا خیر در مورد سوال ۳ به نظر میرسد نیاز به تقدیم دادخواست میباشد؛ موضوع کلاهبرداری در ماده ۱ قانون تشدید مرتکبین ارتشاء اختلاس و کلاهبرداری سال ۶۷ حکم رد اصل مال به کار رفته است. تاکنون هم نیاز به دادخواست نداشته است. بدیهی است نسبت به اصل مال نیاز به دادخواست ندارد ولی خسارت نیاز به دادخواست دارد که قبل از ختم رسیدگی اگر تقدیم شود بایستی دادگاه تصمیمگیری نماید.در خصوص سوال ۴ به نظر میرسد رای وحدت رویه ۸۱۱ به موضوع کلاهبرداری ربطی پیدا نمیکند؛ چراکه موضوع رای وحدت رویه مال مستحقللغیر است؛ هرچند ارزش پول در کلاهبرداری کم است ولی پول بیشتری به او تعلق نمیگیرد؛ چرا چون ماده ۳۹۱ قانون مدنی بیان داشته مال مستحقللغیر و رای وحدت رویه هم همین را گفته است؛ پس در کلاهبرداری معاملهای انجام نشده است و مستحقللغیر هم در نیامده است و ماده ۱۹ قانون آیین دادرسی کیفری نیز در رابطه با عین یا ثمن یا قیمت است.در مانحن فیه نه رد عین است نه رد مثل است نه قیمت که تقدیم شود و آن در جایی است که عین مال بهطور مثال سرقت باشد این موضوع با ماده ۳۹۱ قانون مدنی همانطور که شرح آن گذشت متفاوت است.
نظر اقلیت
رای هیات عمومی ۸۱۱ ربطی به امور کیفری ندارد و غرامات نسبت به اصل مال است با توجه به این موضوع پاسخ ادامه سوال (۱) مشخص است.رای وحدت رویه تسری به کلاهبرداری هم دارد چون متهم در کلاهبرداری معامله کرده است؛ اما به امر موهوم اگر کلاهبرداری جهت معاملهای موهوم باشد این به معنی این است که تعهدی داده شده است؛ فلذا رای وحدت رویه شامل کلاهبرداری هم خواهد شد، مثل کسی که دیگری را فریب میدهد که من میتوانم برای شما اتومبیلی را از کارخانه خریداری و در اختیار شما قرار دهم درحالیکه چنین نبوده است. در مورد سوال ۳ در فرض سوال و اینکه اگر در دادگاه کیفری ۲ به موضوع رد مال بدون دادخواست رسیدگی شود، هیچ مانعی وجود نخواهد داشت و اگر بدون دادخواست دادگاه رسیدگی نماید همین منع قانونی وجود ندارد؛ چراکه طبق ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء اختلاس و کلاهبرداری حکم به استرداد مال ماخوذه بایستی صادر شود. اگر بر مبنای مبلغی که متهم اخذ کرده است به همان میزان دادگاه حکم صادر نماید این آیا استرداد مال شده است یا خیر؟ قطعاً جواب منفی است؛ اگر به میزان مالی که متهم برده است حکم صادره شود حکم ناقص است؛ پس بایستی حکم به حبس و جزای نقدی و رد مال طبق رای وحدت رویه شماره ۱۱۱ حکم صادر گردد. بحث ماده ۱۵ قانون آیین دادرسی کیفری که در نظریه مشورتی اکثریت آمده است از بحث رای وحدت رویه ۸۱۱ منصرف است؛ چراکه بین بزه خیانت در امانت یا چک بلامحل با کلاهبرداری تفاوت وجود دارد. در بزههای غیر کلاهبرداری نیاز به تقدیم دادخواست هست اخذ ضرر و زیان ناشی از جرم صدق میکند؛ ولی در کلاهبرداری به هیچوجه نیاز به دادخواست ندارد. در رابطه با سوال ۴ نیز دادگاه اقدامی به صدور رای نمینماید که بگوییم ماده ۴۷۱ قانون آیین دادرسی کیفری مانع است؛ بلکه در راستای حکم صادره دادگاه اعلام میدارد که طبق رای وحدت رویه ۸۱۱ حکم به استرداد رای هم شود.
میانگین امتیاز: ۵.۰ از ۰ رای