تصویبنامه قانونی راجع به تشکیل خانه انصاف مصوب ۱۳۴۲/۰۵/۱۲

هیات وزیران در جلسه مورخ ۱۲ /۵ /۴۲ بنا بر پیشنهاد شماره - وزارت دادگستری تصویبنامه قانونی راجع به تشکیل خانه انصاف را به شرح زیر تصویب نمودند:

فصل اول
طرز تشکیل خانه انصاف

ماده ۱) به منظور رسیدگی و حل و فصل اختلافات میان ساکنان بومی روستاها وزارت دادگستری مکلف است به تدریج و با اعلام قبلی در هر یک از دهات کشور شورائی به نام خانه انصاف تشکیل دهد.

ماده ۲) خانه انصاف مرکب از پنج نفر از معتمدان محل است که از طرف ساکنان ده برای مدت سه سال انتخاب خواهند شد سه نفر از اعضاء خانه انصاف اعضاء اصلی و دو نفر دیگر اعضاء علی البدل میباشند.

ماده ۳) انتخاب کنندگان باید دارای شرایط زیر باشند

۱) داشتن حداقل بیست سال سن.

۲) اقامت در محل

۳) نداشتن سابقه محکومیت کیفری.

۴) دارا بودن اهلیت قانونی.

ماده ۴) شرایط انتخاب شوندگان به قرار زیر است:

۱) متدین بدیانت اسلام.

۲) داشتن لااقل ۳۵ سال سن.

۳) معروفیت بدیانت و صحت عمل و امانت.

۴) مجرد نباشند.

۵) داشتن سایر شرایط مقرر در ماده سوم

ماده ۵) انتخابات اعضاء خانه انصاف به وسیله بخشدار با همکاری دو نفر از معتمدان محل به انتخاب رئیس دادگاه بخش و تحت نظارت رئیس دادگاه انجام میگیرد. ترتیب انجام انتخابات و تشخیص حائزین اکثریت به موجب آیین ‏نامه ای که وزارتخانه های دادگستری و کشور تنظیم مینمایند معین خواهد شد.

ماده ۶) پس از خاتمه انتخابات بخشدار کسانی را که برای عضویت خانه انصاف انتخاب شده اند برئیس دادگاه بخش محل معرفی مینماید و رئیس دادگاه در صورت احراز صحت انتخابات معرفی نامه اعضاء خانه انصاف را صادر و بآنان تسلیم خواهد کرد.

ماده ۷) اعضاء خانه انصاف در اولین جلسه از بین خود یکنفر را برای ریاست و دو نفر را برای عضویت اصلی و دو نفر دیگر را برای عضویت علی البدل معین مینماید.در انتخابات اعضاء اصلی کسانی که دارای سواد هستند اولویت خواهند داشت و در صورتی که هیچ یک از اعضاء دارای سواد نباشند یکنفر دیگر از معتمدان محل را که دارای سواد باشد برای عضویت اصلی خانه انصاف انتخاب مینمایند. در این صورت شخصی که رای کمتری داشته سمت عضویت علی البدل را خواهد داشت اعضاء علی البدل در صورت غیبت و یا معذوریت اعضاء اصلی به جای آنان انجام وظیفه خواهند نمود.

ماده ۸) عضویت در خانه انصاف افتخاری و مجانی است

ماده ۹) در صورت مشاهده بی نظمی و تقصیر در انجام وظایفی که به عهده خانه انصاف محول گردیده است وزارت دادگستری میتواند هر یک از آنها را منحل یا عضو متخلف را از سمت خود برکنار نماید در صورت انحلال انتخابات خانه انصاف باید منتهی ظرف یک ماه پس از انحلال به عمل آید.
در صورت برکناری یا فوت یا استعفاء یکی از اعضاء خانه انصاف چنانچه بیشتر از شش ماه به تجدید انتخابات باقی مانده باشد عضو جدید از بین ساکنان ده که واجد شرایط باشند بر طبق مقررات مربوطه انتخاب خواهد شد.

فصل دوم - وظایف و صلاحیت خانه انصاف

ماده ۱۰) در کلیه اختلافات و دعاوی بین ساکنان ده خانه انصاف سعی میکند که اختلافات را بصلح و سازش خاتمه دهد.

ماده ۱۱) در دعاوی مدنی صلاحیت خانه انصاف محدود بموارد زیر است

۱) رسیدگی به دعاوی مالی - به استثنای دعاوی راجع به مالکیت اراضی و ابنیه و موقوفات - در صورتی که خواسته دعوی پیش از مبلغ پنجهزار ریال نباشد.

۲ - رسیدگی بدعوی تصرف عدوانی و رفع مزاحمت و ممانعت از حق ولی رای خانه انصاف در این مورد تاثیری در تشخیص مالکیت اصحاب دعوی نخواهد داشت.

تبصره - در مواردی که دعوی تصرف عدوانی مربوط باراضی مورد اختلاف دو یا چند ده باشد خانه انصاف صلاحیت رسیدگی نخواهد داشت.

ماده ۱۲) در دعوی تصرف عدوانی و رفع مزاحمت و ممانعت از حق چنانچه خانه انصاف شکایت را صحیح تشخیص دهد دستور لازم بر رفع مزاحمت و ممانعت و اعاده تصرف صادر مینماید و کدخدای ده مکلف است فوراً دستور را اجراء نماید و کدخدا میتواند از مامورین انتظامی استمداد نماید.
ذینفع میتواند ظرف مدت یکماه پس از ابلاغ از دستور خانه انصاف به دادگاه بخش محل شکایت نماید و در این صورت چنانچه دادگاه شکایت را وارد تشخیص دهد دستور مزبور را الغاء کرده و طبق مقررات قانونی به موضوع رسیدگی و حکم صادر مینماید رای دادگاه بخش قطعی است.

ماده ۱۳) در مورد صغار و سایر محجورین و غایب مفقودالاثر خانه انصاف مکلف است مادام که از طرف مراجع قضایی ترتیب اداره اموال آنان داده نشده اقداماتی را که برای حفظ دارائی اشخاص مذکور لازم میداند به عمل آورد مراتب را فوراً برئیس دادگاه بخش محل اعلام و طرقی را که برای حفظ منافع آنان مفید تشخیص دهد پیشنهاد مینماید.

ماده ۱۴) در امور جزایی صلاحیت خانه انصاف به شرح زیر است.

۱) رسیدگی و صدور حکم در امور خلافی.
در امور خلافی مجازات متخلف غرامت از پنجاه الی دویست ریال خواهد بود.

۲) مراقبت در حفظ آثار جرم.

۳) جلوگیری از فرار مجرمین در جنایات مهمه از قبیل قتل و سرقت و ایجاد حریق و ضرب و جرح شدید و امثال آن و اعلام فوری مراتب بنزدیکترین مرجع قضایی یا انتظامی در مواردی که متهم از ساکنان بومی روستاها بوده و جرم مشهود باشد.
در موارد مزبور کدخدای ده مکلف است تصمیمات خانه انصاف را راجع بجلوگیری از فرار مجرمین اجراء نماید و بلافاصله موضوع را به نزدیکترین مرجع قضایی و یا انتظامی گزارش داده و مجرم را معرفی و تحویل دهد.

ماده ۱۵) رسیدگی بدعوی در خانه انصاف بدین ترتیب است که بدواً شاکی شکایت خود را کتباً یا شفاهاً نزد سپاهی دانش مقیم محل عنوان میکند مامور مزبور شرح شکایت و توضیحات شاکی را در پرونده قید کرده و سپس بهرترتیب که مقتضی بداند طرف دعوی را احضار و شکایت شاکی را باو اعلام و تفهیم می‌نماید و اظهارات و مدافعات او را نیز در پرونده قید و سپس پرونده را برای رسیدگی بخانه انصاف ارسال میدارد.

ماده ۱۶) در جلسه رسیدگی بنا بدعوت خانه انصاف مامور سپاه دانش حضور یافته و اوراق پرونده را قرائت کرده و خلاصه جریان رسیدگی و اظهارات طرفین و تصمیمات خانه انصاف را در پرونده ثبت مینماید.

ماده ۱۷ - در صورت غیبت یا معذوریت و یا بهر جهتی که استفاده از سپاهی دانش برای انجام خدماتی که طبق تصویب نامه قانونی به عهده دارند میسر نباشد رئیس دادگاه محل میتواند وظائف مزبور را باموزگار یا به هر یک از اعضاء خانه انصاف و یا کدخدا و یا شخص مورد اعتمادی محول نماید.

ماده ۱۸ - در صورتی که اعضاء خانه انصاف و یا طرفین دعوی قرابت نسبی یا سببی تا درجه دوم داشته باشند و همچنین در صورتی که اعضاء مزبور طرف دعوی باشند نمیتوانند در رسیدگی شرکت نمایند.
درجات قرابت و موارد رد را رئیس دادگاه محل برحسب دستورالعملی که میدهد برای خانه انصاف تشریح خواهد نمود در موارد رد عضو علی‌البدل در رسیدگی شرکت خواهد نمود و در صورتی که اکثریت اعضاء مردود باشند رئیس خانه انصاف به نظر خود دو نفر از اشخاص مورد اعتماد را برای شرکت در رسیدگی دعوت خواهد نمود.

ماده ۱۹ - اگر دعوی مربوط بساکنان دو یا چند ده باشد خانه انصاف هر ده از بین خود یکنفر نماینده معین مینماید سپس نمایندگان مزبور از خانه انصاف نزدیکترین دهی که دعوی متوجه ساکنین آن نیست درخواست مینماید که یکنفر نماینده برای شرکت در رسیدگی معین نماید.
نمایندگان مزبور از بین خود یکنفر را برای ریاست خانه انصاف انتخاب و سپس بدعوی رسیدگی و رای صادر مینمایند.

ماده ۲۰ - رسیدگی بدعوی در خانه انصاف مجانی است و تابع تشریفات آیین دادرسی نیست و خانه انصاف میتواند بهر طریقی که مقتضی بداند طرفین دعوی را احضار و اظهارات و مدافعات آنان را استماع کرده و هرگونه تحقیقی را که لازم بداند مانند استماع گواهی گواهان و معاینه محل و جلب نظر خبره مورد اعتماد به عمل آورده و یا انجام آن را بیکی از اعضاء خود محول نماید.
عدم حضور اصحاب دعوی با اطلاع از وقت جلسه مانع رسیدگی و صدور حکم نخواهد بود مگر آنکه طرف غائب عذر موجهی برای عدم حضور داشته باشد.

ماده ۲۱ - جلسات خانه انصاف در یکی از امکنه عمومی ده مانند مسجد و یا مدرسه و یا هر محل دیگری که رئیس خانه انصاف مقتضی تشخیص دهد در مواقع لزوم تشکیل خواهد یافت.

ماده ۲۲ - خانه انصاف میتواند انجام تحقیقات مذکور در ماده ۲۰ و اموری را که مربوط بتهیه مقدمات رسیدگی و مرتب کردن دلائل مستندات رای است برای تنظیم بیکی از اعضاء خود محول نماید و همچنین وظائف خانه انصاف را در حفظ آثار جرم و محافظت اموال صغار و محجورین بیکی از اعضاء خود محول کند.

ماده ۲۳ - در موقع صدور رای خانه انصاف باید بدلائل دعوی و مدافعات طرفین و نتیجه تحقیقات توجه نموده و سپس با رعایت مقتضیات عدالت و انصاف و عرف و عادت محل به طور کدخدا منشی در حل و فصل دعوی و صدور رای اقدام نماید رای خانه انصاف در هر حال حضوری محسوب و اکثریت آراءِ مناط اعتبار است

ماده ۲۴ - پس از صدور رای از طرف خانه انصاف مامور سپاه دانش یا قائم مقام او طبق ماده ۱۷ رای را در پرونده ثبت نموده و بامضا یا مهر اعضاء میرساند و سپس بهر طریقی که مقتضی بداند رای را بطرفین دعوی ابلاغ و تفهیم مینماید و چنانچه اظهاراتی داشته باشند در پرونده ثبت نموده و سپس کلیه اوراق پرونده را به دادگاه بخش محل ارسال میدارد.

ماده ۲۵ - پس از وصول پرونده به دادگاه در صورتی که رئیس دادگاه رای را از لحاظ صلاحیت و رعایت سایر مقررات مذکور در این تصویب‏ نامه قانونی صحیح تشخیص دهد به درخواست ذینفع دستور اجراء آن را صادر و عملیات اجرایی را بمتصدی اجراء دادگاه یا کد خدای محل یا هر یک از اعضاء خانه انصاف که مقتضی بداند محول کرده و تعلیمات لازمه را در نحو اجرا حکم خواهد داد و در غیر این صورت پس از رسیدگی رای خانه انصاف را فسخ کرده و به درخواست ذینفع طبق مقررات قانونی اقدام برسیدگی مینماید و رای دادگاه بخش داین موارد قطعی است.

ماده ۲۶ - به منظور آشنا کردن اعضاء خانه انصاف به پاره ای از اصول قضایی که برای اجرای صحیح مقررات این تصویبنامه قانونی ضرورت دارد رئیس دادگاه بخش محل با تشکیل جلسات بحث و تعلیم و یا عزیمت بمحل تشکیل خانه انصاف و یا بهر طریقی دیگر که مقتضی بداند راهنمائی های لازم را به عمل آورده و تعلیمات قانونی میدهد اعضاء خانه انصاف نیز میتوانند مشکلات قانونی را از رئیس دادگاه بخش محل استعلام نمایند.

ماده ۲۷ - آیین نامه های لازم برای اجرای مقررات این تصویب ‏نامه قانونی وزارت دادگستری تنظیم کرده و به موقع اجرا خواهد گذاشت.

ماده ۲۸ - دعاوی که در صلاحیت خانه انصاف است چنانچه قبل از تشکیل خانه انصاف طرح شده باشد کماکان در مرجعی که قبلا صالح بوده است جریان خواهد داشت.

ماده ۲۹ - در مورد کلیه مسائلی که به موجب مقررات اصلاحات ارضی تعیین تکلیف شده همان مقررات عمل خواهد شد و رسیدگی به موضوعات مزبور از صلاحیت خانه انصاف خارج خواهد بود.

ماده ۳۰ - وزارت دادگستری مامور اجراء این تصویب ‏نامه قانونی می‌باشد و مکلف است پس از افتتاح مجلسین لایحه آن را بمجلس تقدیم نماید.

از طرف نخست وزیر