نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۱/۷۰۲ مورخ ۱۴۰۱/۰۸/۲۵

تاریخ نظریه: ۱۴۰۱/۰۸/۲۵
شماره نظریه: ۷/۱۴۰۱/۷۰۲
شماره پرونده: ۱۴۰۱-۱۸۶/۱-۷۰۲ ک
استعلام:
با توجه به تبصره ماده ۲۶۳ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ که سب النبی (صلی الله علیه و آله) در حالت مستی، غضب، یا نقل قول از دیگری را در صورت صدق اهانت موجب تعزیر تا ۷۴ ضربه شلاق می‌داند، مستدعیست نسبت به ابهامات ذیل پاسخ فرمایید: الف- تشخیص این‌که متهم به سب در حالت مستی، غضبی یا نقل قول از دیگری بوده با قاضی دادسرا می‌باشد یا دادگاه؟ به عبارتی چنانچه قاضی محترم دادسرا یکی از موارد سه‌گانه مذکور را نسبت به سب‌النبی احراز نماید آیا از حیث صلاحیت می‌تواند وفق تعزیر مقرر در تبصره ماده ۲۶۳ قانون موصوف اقدام و حسب مورد جرم مذکور توسط دادیار رسیدگی و کیفرخواست نیز برای دادگاه کیفری دو صادر شود یا اینکه صرف اتهام سب‌النبی در صلاحیت بازپرس و متعاقبا دادگاه کیفری یک می‌باشد؟ب- ماده ۵۱۳ کتاب تعزیرات قانون مجازات اسلامی، اهانت به پیامبران عظام الهی (علیهم السلام) را موجب مجازات یک تا ۵ سال حبس دانسته است؛ حال چنانکه ملحوظ است در مواد ۲۶۳ و ۵۱۳ قانون مجازات اسلامی کتاب تعزیرات آن قانون برای اهانت به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) ۲ مجازات متفاوت تعیین شده است. آن اداره محترم سابقا طی نظریه شماره ۱۹۸۸/۹۲/۷ مورخ ۱۳۹۲/۱۰/۱۴ در حل این تعارض بیان داشته‌اید سب اخص از توهین است؛ اما این پاسخ مشکلی را حل نمی‌کند؛ زیرا به هر حال فردی که به پیامبر اکرم (ص) در حال غضب، مستی یا به نقل قول، ناسزا (سب) گوید، قطعاً این ناسزا، توهین موضوع ماده ۵۱۳ نیز می‌باشد؛ زیرا چنانکه آن اداره محترم فرموده‌اید ماده ۲۶۳ اخص است؛ نتیجتاً ماده ۵۱۳ اعم است؛ لذا در این مصداق که هم سب موضوع تبصره ماده ۲۶۳ و هم توهین ماده ۵۱۳ آن را شامل است، کدامین مجازات را برای متهم باید برگزید؟ بدیهی است صرف اخص بودن سب نسبت به توهین نمی‌تواند باعث شمول تبصره ماده ۲۶۳ برای رفتار متهم باشد؛ چه اینکه اگر برای توهین به پیامبر (ص) تا ۵ سال حبس پیش‌بینی شده است سب به ایشان به طریق اولی باید مجازات بیشتر داشته باشد نه کمتر و به عبارتی فرض فرمایید فردی در حالت مستی یا غضب یا به نقل قول از دیگری به پیامبر (ص) توهین نماید (نه سب). این فرض حسب نظریه سابق آن اداره محترم که اشاره شد مشمول تبصره ماده ۲۶۳ نمی‌باشد؛ زیرا سب را اخص از توهین دانسته‌اید و نتیجتاً مشمول ماده ۵۱۳ خواهد بود؛ حال چطور می‌شود فردی را که در حالت غضب، پیامبر (ص) را سب نموده مستحق صرفا شلاق دانست؛ اما اگر سب نکرد و صرفاً توهین نمود تا ۵ سال حبس برایش مقدر کرد؟
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه:
الف- مجازات «ساب‌النبی» طبق ماده ۲۶۲ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲، اعدام (حدی) است و رسیدگی به آن طبق بند «الف» ماده ۳۰۲ قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ در صلاحیت دادگاه کیفری یک است و انجام تحقیقات مقدماتی آن با توجه به ماده ۹۲ قانون پیش‌گفته الزاماً به عهده بازپرس است و وجود حالات و شرایط مقرر در ماده ۲۶۳ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ تاثیری در تغییر صلاحیت دادگاه کیفری یک که قانوناً مرجع صالح به رسیدگی جرم سبّ نبی است، ندارد؛ لذا دادستان، معاون دادستان و دادیار قانوناً مجاز به انجام تحقیقات مقدماتی درباره این جرم نیستند و چنانچه وجود شرایط و حالات مقرر در ماده ۲۶۳ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ نزد بازپرس ادعا شود و در مورد شمول تبصره ماده ۲۶۳ قانون مورد بحث، بازپرس با انعکاس این امر در نظرنهایی خود بر اساس تبصره یاد‌شده قرار جلب به دادرسی صادر می‌کند و پرونده به دادگاه کیفری یک ارسال می‌شود.ب- فصل پنجم قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ که شامل مواد ۲۶۲ و ۲۶۳ و تبصره ماده ۲۶۳ است به «سبّ نبی» است که با عنایت به ماده ۲۶۲ این قانون غیر از مفهوم عام «اهانت» موضوع ماده ۵۱۳ قانون مجازات اسلامی تعزیرات ۱۳۷۵ می‌باشد؛ به عبارت دیگر هر اهانتی «سبّ نبی» نیست؛ بلکه با توجه به ماده ۲۶۲ این قانون، فقط «دشنام» یا «قذف» پیامبر اعظم (صلی ا... علیه و اله و سلم) و هر یک از انبیاء عظام «سبّ نبی» محسوب می‌شود و چون مجازات ساب النبی اعدام حدی است؛ لذا مقنن با پیش‌بینی حالاتی از قبیل مستی، غضب یا به نقل از دیگری، به صرف ادعای مرتکب از قاعده درا استفاده و اجرا و اعمال مجازات حد را ساقط کرده است؛ یعنی به صرف ادعای متهم به وجود چنین حالاتی در وقوع جرم شبهه ایجاد شده و شمول قاعده درا می‌شود و مرتکب مطابق تبصره ماده ۲۶۳ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ به شلاق تعزیری مقرر در این تبصره محکوم خواهد شد و ماده ۵۱۳ قانون مجازات اسلامی ۱۳۷۵ در مواردی مورد استناد قرار می‌گیرد که مطالب اهانت‌آمیز به پیامبر اسلام (ص) یا سایر انبیاء عظام الهی از مصادیق «سبّ نبی» نباشد که در این‌صورت مطابق این ماده مجازات تعیین می‌شود به عبارت دیگر مجازات مقرر در تبصره ماده ۲۶۳ قانون پیش‌گفته حکم خاصی است که از مجازات مقرر در ماده ۵۱۳ قانون مجازات اسلامی تعزیرات ۱۳۷۵ کاملاً متفاوت و هر کدام در جای خود قابل اعمال است.