رای شماره ۹۲۳ مورخ ۱۳۹۷/۰۳/۲۹ هیات عمومی دیوان عدالت اداری

بسم الله الرحمن الرحیم

شماره دادنامه: ۹۲۳

تاریخ دادنامه: ۱۳۹۷/۰۳/۲۹

کلاسه پرونده: ۹۵/۹۵۴

مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری

شاکی: آقای محمدمهدی موحد

موضوع شکایت و خواسته: ابطال بخشنامه شماره ۲۰۸۲۳/۱۲/۰۲-۱۳۹۲/۰۳/۱۱ شورای عالی سازمان ثبت احوال کشور

گردش کار: شاکی به موجب دادخواستی ابطال بخشنامه شماره ۲۰۸۲۳/۱۲/۰۲-۱۳۹۲/۰۳/۱۱ شورای عالی سازمان ثبت احوال کشور را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته اعلام کرده است که:

" احتراماً معروض می دارد:

الف- در سال ۱۳۶۷ تقاضای تغییر نام خانوادگی خود را از سریش آبادی به موحد تسلیم اداره ثبت احوال شهرستان بیجار گروس نمودم. با توجه به اینکه در این شهرستان کسی با این شهرت وجود نداشت در نتیجه در تاریخ ۱۳۶۷/۰۹/۲۱ اولین شناسنامه با نام خانوادگی موحد برای اینجانب صادر و مالکیت معنوی این نام خانوادگی در این شهرستان به این حقیر واگذار گردید.

ب- متعاقباً دو نفر از اقوام به نامهای محمدرحیم و حمیدرضا با رضایت محضری اینجانب نام خانوادگی خود را از سریش آبادی به موحد تغییر دادند البته بعد از این با افراد متقاضی فامیل به علت اختلاف در عقاید و مسائل اخلاقی و اجتماعی به هیچ وجه موافقتی صورت نگرفت.

ج- اما با کمال ناباوری و تاسف سازمان ثبت احوال کشور به دلایل نامعلومی این مالکیت معنوی که در شرع مقدس و قانون و عرف محترم شمرده شده نادیده گرفته و طی مجوزی به شماره ۲۰۸۳۳/۱۳/۰۲- ۱۳۶۲/۰۳/۱۹) اعلامی از مسئول ثبت احوال بیجار) بر اساس تفسیری از بند ۸-۱۳ شورای عالی نام خانوادگی سازمان ثبت احوال با تغییر نام خانوادگی برادران و خواهران افراد فوق الذکر (محمدرحیم و حمیدرضا) از سریش آبادی به موحد موافقت کرده است بنده اخیراً مطلع گردیدم.

د- با این وصف از آن دادگاه تقاضای اعاده حق تضییع شده خود و برگشت این مالکیت غصب شده را داشته و مصراً خواهان ابطال این مجوز ظالمانه و تمامی شناسنامه هایی که بر این اساس با نام خانوادگی موحد در شهرستان بیجار گروس صادر گردیده دارم. یادآور می‌گردد اکثر کارشناسان ثبت احوال صراحت دارند که تفسیر نادرستی از بند ۸-۱۳ صورت گرفته است. "

در پی اخطار رفع نقصی که از طرف دفتر هیات عمومی برای شاکی ارسال شده بود وی به موجب لایحه ای که به شماره ۱۶۶۳-۱۳۹۵/۱۰/۱۹ ثبت دفتر اندیکاتور هیات عمومی دیوان عدالت اداری شده اعلام کرده است که:

" احتراماً عطف به ابلاغیه رفع نقص پرونده ۹۵۰۹۰۵۸۰۰۰۰۰۰۵۰۲ (کلاسه ۹۵/۹۵۴) معروض می دارد: اولاً: متاسفانه سازمان ثبت احوال در رابطه با ارائه بخشنامه ها همکاری لازم نداشته و حتی با اکراه شماره هایی از آنها گرفته که انشا ا.. صحیح باشد در نتیجه استدعا دارد خود دیوان استعلام لازم در این رابطه از سازمان ثبت احوال کشور فرماید.

ثانیاً: اعلام نمود طبق بند ۸-۱۳ دستورالعمل تغییر نام خانوادگی مصوب شورای عالی ثبت احوال و همچنین بخشنامه شماره ۳۴۰۴۸/۱۲/۰۲-۱۳۹۲/۰۴/۲۴ این کار صورت گرفته است و اینجانب همان طوری که در دادخواست آمده به بخشنامه و دستورالعمل اعتراض داشته و خلاف عدالت می دانم و خواستار لغو آنها و اقداماتی که بر این اساس صورت گرفته را دارم. در ضمن از بعد شرعی بنده ادعایی نداشته و این کار به عهده مراجع ذی صلاح می‌باشد."

شاکی متعاقباً در پی اخطار رفع نقصی که در مورخ ۱۳۹۶/۰۶/۲۳ از طرف دفتر هیات عمومی واصل شده اعلام کرده است که:

" هیات محترم عمومی دیوان عدالت اداری

سلام علیکم

احتراماً عطف به اخطاریه رفع نقص آن هیات در رابطه با پرونده ۹۵۰۹۰۵۸۰۰۰۰۰۰۵۰۲ به نام شاکی محمدمهدی موحد به دادخواهی از سازمان ثبت احوال که در مورخ ۱۳۹۶/۰۶/۲۳ واصل گردید معروض می دارد:

در مواد ۴۰ تا ۴۲ قانون ثبت احوال در مورد شرایط تغییر نام خانوادگی صراحت دارد اولاً: در هر منطقه استفاده از نام خانوادگی دیگری، فقط با اجازه رسمی دارنده اصلی (اولیه) آن نام خانوادگی یا ورثه او مقدور می‌باشد. ثانیاً: بعد از اخذ مجوز، فقط فرزندان به تبع از پدر که کسب اجازه نموده می‌توانند نام خانوادگی خود را شبیه پدر تغییر دهند نه بستگان دیگر، در ضمن اگر به پشتوانه این مواد قانونی نبود و می دانستم در آینده شخصی به هر دلیلی اعمال سلیقه می کند هرگز به آن دو نفر نیز (محمدرحیم و حمیدرضا چنین اجازه ای نمی دادم. مجدداً از آن دادگاه تقاضا دارد نسبت به لغو هرگونه دستورالعمل یا بخشنامه و یا اعمال سلیقه کارشناسی دوراندیشی نشده اقدام فرموده و حقوق تضییع شده اینجانب اعاده گردد. "

متن بخشنامه مورد اعتراض به قرار زیر است:

" معاونت امور اسناد هویتی

جناب آقای مهدی چتایی مدیرکل محترم ثبت احوال استان مرکزی

جناب آقای عبداله امینی مدیرکل محترم ثبت احوال استان اردبیل

جناب آقای عبدالرسول غزالی مدیرکل محترم ثبت احوال استان چهارمحال و بختیاری

سلام علیکم

بر اساس مصوبه مورخ ۱۳۹۱/۱۱/۲۲ شورای عالی ثبت احوال اشخاصی که صرفاً به لحاظ ایجاد وحدت در نام خانوادگی با برادر یا خواهر خود درخواست تغییر نام خانوادگی را می نمایند، در صورت دارا بودن کلیه شرایط مربوط، نیازی به ارائه اجازه از دارنده حق تقدم آن نام خانوادگی ندارند. "

در پاسخ به شکایت مذکور، مدیرکل امور حقوقی و هماهنگی امور استانهای سازمان ثبت احوال کشور به موجب لایحه شماره ۳۹۴۳۵/۱۱/۰۲- ۱۳۹۶/۰۵/۱۸ توضیح داده است که:

" ریاست محترم هیات عمومی دیوان عدالت اداری

سلام علیکم

احتراماً عطف به کلاسه پرونده ۹۵/۹۵۴ شماره پرونده ۹۵۰۹۰۵۸۰۰۰۰۰۵۰۲ موضوع دعوای آقای محمدمهدی موحد به طرفیت سازمان ثبت احوال کشور به خواسته ابطال بخشنامه شماره ۲۰۸۲۳/۱۲/۰۲-۱۳۹۲/۰۳/۱۱ مصوب شورای عالی سازمان ثبت احوال کشور و در پاسخ به دعوای مطروحه ضمن ارسال تصویر نامه شماره ۲۱۸۰/۱۲/۰۲-۱۳۹۶/۰۲/۰۴ اداره کل اسناد هویتی سازمان ثبت احوال کشور به استحضار می رساند:

شاکی در تاریخ ۱۳۶۷/۰۹/۲۱ نام خانوادگی خود را از سریش آبادی به «واژه» موحد تغییر می دهد و از آنجا که از تاریخ مزبور دارنده حق تقدم واژه موصوف می‌باشد، اجازه استفاده از نام خانوادگی موحد را به دو نفر از اقوام خود می دهد و برادران آنان نیز با استفاده از اختیارات ماده ۴۱ قانون ثبت احوال، از نام خانوادگی برادر خود (موحد) که قبلاً از شاکی اجازه نامه محضری استفاده از نام خانوادگی موصوف را داشتند تغییر می دهند که موضوع مورد اعتراض شاکی واقع می‌گردد و....

۱- مفهوم بندهای ۴، ۶، ۸ و ۸-۱۳ دستورالعمل اجرایی نام خانوادگی مصوب مهر ماه سال ۱۳۸۰ شورای عالی سازمان ثبت احوال که با بهره گیری از اختیارات ماده ۲ قانون ثبت احوال در راستای ماده ۴۱ قانون ثبت احوال و ماده ۹۹۸ قانون مدنی صادر گردیده است)، به طور کلی تاکید دارد مبنی بر اینکه استفاده دیگران از نام خانوادگی دارنده حق تقدم در قلمرو هر اداره ثبت احوال، مستلزم اخذ اجازه می‌باشد و بدون کسب اجازه از صاحب این امر ممکن نخواهد بود. در این خصوص ماده ۹۹۸ قانون مدنی نیز مقرر می دارد: هرکس که از اسم خانوادگی او را دیگری بدون حق اتخاذ کرده باشد می‌تواند اقامه دعوا کرده و در حدود قوانین مربوطه تغییر نام خانوادگی غاصب را بخواهد و...

۲- بخشنامه مصوب مورخ ۱۳۹۱/۱۱/۲۲ شورای عالی ثبت احوال (موضوع بخشنامه مورد اعتراض شاکی به شماره ۲۰۸۲۳/۱۱/۰۲-۱۳۹۲/۰۳/۱۱) نیز دقیقاً در راستای تبصره ماده ۴۱ قانون ثبت احوال که مقرر می دارد: «نام خانوادگی فرزند همان نام خانوادگی پدر خواهد اگر چه شناسنامه فرزند در قلمرو اداره ثبت احوال دیگر صادر گردد...» صادر شده و هیچگونه تناقضی با قانون ندارد. بلکه هدف از صدور بخشنامه مزبور به منظور اتخاذ رویه واحد و یکسان در سطح ادارات ثبت احوال در رسیدگی به درخواستهای متقاضیان و همچنین ایجاد وحدت و یکپارچگی اعضای خانواده در استفاده از نام خانوادگی می‌باشد.

۳- بدیهی است اصولاً پس از کسب اجازه از دارنده حق تقدم، گیرنده اجازه حق هرگونه استفاده از آن را در چارچوب قانون دارد و اجازه دهنده، حق اعتراض به نحوه استفاده از آن را ندارد و قانوناً نمی تواند حدود اختیارات گیرنده را محدود نماید. از سوی دیگر به موجب ماده ۴۱ قانون ثبت احوال مصوب ۱۳۵۵ و دستورالعمل اجرایی نام خانوادگی مصوب مهر ماه سال ۱۳۸۰ شورای عالی سازمان (به شماره ابلاغی ۵۴/ش/ع-۱۳۸۰/۰۸/۰۵) اداره ثبت احوال نیز بدون اجازه صاحب حق و امتیاز، حق اعطای نام خانوادگی دارنده حق تقدم را به فرد دیگری ندارند. بنابراین در مانحن فیه ضرورت داشت در خصوص پرونده شاکی دقت بیشتری معمول تا دستورالعمل اجرایی نام خانوادگی به طور کامل رعایت گردد. علی ایحال بخشنامه شماره ۲۰۸۲۳/۱۱/۰۲- ۱۳۹۲/۰۳/۱۱ سازمان ثبت احوال کشور (مورد اعتراض شاکی) صرفاً در راستای تبصره ماده ۴۱ قانون ثبت احوال، به منظور سهولت در ایجاد وحدت رویه در استفاده از نام خانوادگی بین اعضای خانواده و رعایت حقوق شهروندان صادر شده و مخالف قانون نمی‌باشد، با عرض مراتب فوق رد دعوای شاکی مورد استدعاست. "

متن نامه شماره ۲۱۸۰/۱۲/۰۲-۱۳۹۶/۰۲/۰۴ سرپرست اداره کل اسناد هویتی سازمان ثبت احوال کشور به قرار زیر است:

" جناب آقای محمدرضا علیان مدیرکل محترم امور حقوقی و هماهنگی امور استانها

سلام علیکم

احتراما، عطف به شماره ۴۳۷۷/۱۱/۰۲- ۱۳۹۶/۰۱/۲۶ به اطلاع می رساند:

۱- با ملاحظه اصل دادخواست تقدیمی خواهان به مرجع قضایی، به نظر می‌رسد خواسته اساساً ابطال بند ۸-۱۳ دستورالعمل نام خانوادگی موضوع بخشنامه های ۲۰۸۲۳/۱۲/۰۲-۱۳۹۲/۰۳/۱۱ معاونت وقت امور اسناد هویتی سازمان و ۳۴۰۴۸/۱۲/۰۲-۱۳۹۴/۰۲/۲۴ اداره کل اسناد هویتی نبوده و خواهان صرفاً معترض اقدام اداره ثبت احوال محل صدور شناسنامه در خصوص تخصیص نام خانوادگی ایشان (موحد) من غیر حق و بدون اخذ اجازه از دارنده حق تقدم نام خانوادگی (خواهان) به اشخاص دیگر می‌باشد.

۲- بخشنامه فوق الذکر که به منظور رفع ابهامات و در پاسخ به سوالات ادارات کل تابعه سازمان در خصوص مصوبه مورخ ۱۳۹۱/۱۱/۲۲ شورای عالی ثبت احوال صادر گردیده اساساً ناظر به امکان تحقق ایجاد وحدت در نام خانوادگی با برادر و خواهر بوده و تعمیم آن به دیگر افراد ناشی از برداشت ناصواب از بند ۸-۱۳ دستورالعمل مربوطه و بخشنامه های موصوف، توسط اداره کل مربوطه و به تبع آن اداره ثبت احوال ذیربط و اعمال کننده تغییر در نام خانوادگی اشخاص دیگر می‌باشد.

۳- بخشنامه شماره ۳۴۰۴۸/۰۱/۰۲-۱۳۹۲/۰۴/۲۴ نیز که در توضیح چگونگی اقدام مصوبه یاد شده توسط شورای عالی، پیرو بخشنامه شماره ۲۰۸۲۳/۱۲-۱۳۹۲/۰۳/۱۱ صادر گردیده، متضمن اختیارات دیگری جز آنچه در بند ۸-۱۳ دستورالعمل تغییر نام خانوادگی احصاء شده نبوده و صرفاً در راستای رفع ابهام و به منظور پیشگیری از برداشتهای ناصواب می‌باشد.

۴- بنا به مراتب خواهان می‌تواند جهت رسیدگی به خواسته خود وفق ماده ۴۱ قانون ثبت احوال و ماده ۹۹۸ قانون مدنی ضمن تقدیم درخواست به مرجع قضایی خواسته خود را پیگیری نماید. "

هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ ۱۳۹۷/۰۳/۲۹ با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران و دادرسان شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است.

رای هیات عمومی

مطابق بند ۱ ماده ۱۲ قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال ۱۳۹۲ رسیدگی به شکایات، تظلمات و اعتراضات اشخاص حقیقی یا حقوقی از آیین‌نامه ها و سایر نظامات و مقررات دولتی و شهرداریها و موسسات عمومی غیر دولتی در مواردی که مقررات مذکور به علت مغایرت با شرع یا قانون و یا عدم صلاحیت مرجع مربوط یا تجاوز و یا سوء استفاده از اختیارات یا تخلف در اجرای قوانین و مقررات یا خودداری از انجام وظایفی که موجب تضییع حقوق اشخاص می‌شود، از جمله صلاحیتها و وظایف هیات عمومی دیوان عدالت اداری است. نظر به اینکه بخشنامه مورد شکایت به شماره ۲۰۸۲۳/۱۲/۰۲-۱۳۹۲/۰۳/۱۱ رئیس سازمان ثبت احوال کشور بر اساس مصوبه مورخ ۱۳۹۱/۱۱/۲۲ شورای عالی ثبت احوال صادر شده است و فی نفسه متضمن وضع قاعده آمره مستقل نیست، بنابراین از مصادیق مقررات فوق الذکر محسوب نمی شود و تقاضای ابطال آن قابل طرح و رسیدگی در هیات عمومی دیوان عدالت اداری تشخیص نشد.

رئیس هیات عمومی دیوان عدالت اداری

محمدکاظم بهرامی