رای شماره ۱۳۵۸-۱۳۵۶ مورخ ۱۴۰۰/۰۳/۲۲ هیات عمومی دیوان عدالت اداری

بسم الله الرحمن الرحیم

شماره دادنامه:

تاریخ دادنامه: ۱۴۰۰/۰۳/۲۲

شماره پرونده: ۹۹۰۱۶۵۵

مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری

شاکی: آقای یحیی کاظمی رمدانی

موضوع شکایت و خواسته: ابطال بند ۲۶ ماده ۱ آیین‌نامه تعیین و احراز مصادیق عملی شهید، در حکم شهید و سایر مصادیق ایثارگری (مفقودالاثر، جانباز، آزاده و اسیر) مصوب ۲۴/۲/۱۳۹۳ هیات وزیران

گردش کار: شاکی به موجب دادخواستی ابطال بند ۲۶ ماده ۱ آیین‌نامه تعیین و احراز مصادیق عملی شهید، در حکم شهید و سایر مصادیق ایثارگری (مفقودالاثر، جانباز، آزاده و اسیر) مصوب ۲۴/۲/۱۳۹۳ هیات وزیران را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته به طور خلاصه اعلام کرده است که:

«ریاست محترم دیوان عدالت اداری

سلام علیکم

مطابق ماده (۲۵) قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب ۱۳۸۲، «منظور از دشمن عبارت است از: اشرار، گروه‌ها و دولت‌هایی که با نظام جمهوری اسلامی ایران در حال جنگ بوده یا قصد براندازی آن را دارند و یا اقدامات آنان بر ضدّ امنیت ملی است»، اما بند (۲۶) ماده (۱) آیین‌نامه تعیین و احراز مصادیق عملی شهید، در حکم شهید و سایر مصادیق ایثارگر (مفقودالاثر، جانباز، آزاده و اسیر) مصوب ۲۴/۲/۱۳۹۳ هیات وزیران، در ارائه تعریف دشمن، ضمن تضییق مصادیق دشمن و محدود نمودن آن به کشورهای متخاصم یا متجاوز و عوامل آنان و عدم اشاره خاص به اشرار و گروه‌ها، حکم قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح را محدود کرده است. مضافاً اینکه تصمیم گیری بر اساس تعاریف مندرج در این آیین‌نامه خصوصاً ماده ۲ از همان قانون که در برخی موارد در تعیین مصادیق شهید تنها به بیان دشمن اکتفاء گردیده و مواردی نظیر اشرار و گروهک ها ذکر نشده با حقوق مسلم افراد و بازماندگان آنان در تزاحم و تضاد آشکار است؛ با توجه به بند یک ماده ۱۲ قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال ۹۲ تقاضای رسیدگی دارد.»

متن مقرره مورد شکایت به قرار زیر است:

«ماده یک:

۲۶- دشمن: کشورهای متخاصم یا متجاوز و عوامل آنان که انقلاب اسلامی، تمامیت ارضی، حاکمیت، منافع و منابع ملی جمهوری اسلامی ایران را مورد تعرض قرار می‌دهند.»

در پاسخ به شکایت مذکور، مشاور رئیس ستاد کل و رئیس حقوقی و امور مجلس نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران به موجب لایحه شماره ۵۱۸/۱۱۲۲/۳۶۱۳- ۱۴/۸/۱۳۹۹ به طور خلاصه توضیح داده است که:

«۱- آیین‌نامه مورد شکایت، براساس تبصره بند «الف» ماده (۱) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران مصوب ۱۳۹۱، به تصویب رسیده و تاکید شده در چهارچوب قوانین نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران تهیه گردد.

۲- مواد (۱۰۸) قانون آجا، (۱۲۰) قانون مقررات استخدامی سپاه و (۱۲۷) قانون استخدام ناجا، مصادیق شهادت و جانبازی را به‌طور کلی بیان نموده و به دلیل گستردگی و ضرورت تشریح و تبیین ماموریت‌های نیروهای مسلح، واژه‌های گفته ‌شده در مواد مذکور تعریف شده تا تشخیص و احراز مصادیق ایثارگری تسهیل گردد.

۳- در باب تعریف دشمن، بند (۲۶) ماده (۱) آیین‌نامه مورد شکایت، به لحاظ متن و محتوا از جامعیت بیشتری نسبت به ماده (۲۵) قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب ۱۳۸۲ برخوردار است و بقیه گروه‌ها اعمّ از اشرار، ضد انقلاب و... را به ‌طور مستقل در آیین‌نامه تعریف کرده است.

۴- براساس تبصره ذیل ماده (۲۵) قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب ۱۳۸۲ «هر گاه برای دادگاه، تشخیص دشمن یا دولت متخاصم محرز نباشد، موضوع از طریق قوه قضائیه از شورای عالی امنیت ملی، استعلام و نظر شورای مذکور، ملاک خواهد بود.» به نظر می‌رسد تعریف دشمن در این ماده دارای نقص است.

۵- در بندهای ۲۷ تا ۳۱ ماده (۱) آیین‌نامه مورد شکایت، اشرار، گروه‌ها و افراد ضد انقلاب، تبهکاران، سارقین مسلح و قاچاقچیان، به‌طور مستقل تعریف شده و در بند (۳۲) نیز به دلیل اینکه اکثر این عبارات، در مصادیق ذکر شده، همگی تحت عبارتی به نام گروه‌های معارض جمع‌بندی شده‌اند تا در آیین‌نامه از تکرار آنها جلوگیری شود.

۶- اگر به لحاظ معنایی، اشرار و سایر عبارات، ذیل عبارت دشمن بود، قانونگذار از آنان به‌صورت مستقل نام نمی‌برد و به همین جهت کارکرد هر یک از این عبارات نیز با هم متفاوت است.

۷- مستقل از مصادیق مطرح ‌شده برای شهید محسوب‌ شدن افراد به دلیل اقدامات دشمن، بندهای ۵ تا ۱۲ از ماده (۲) و بندهای ۲، ۴، ۱۱، ۱۲، ۱۴ و ۱۸ از ماده (۳) آیین‌نامه مورد شکایت، صراحتاً به عبارات مورد نظر شاکی اشاره شده و همگی ذیل عبارت گروه‌های معارض، تعریف و احصاء شده‌اند؛ این درحالی است که بندهای مذکور، منبعث از مواد (۱۰۸) قانون آجا، (۱۲۰) قانون مقررات استخدامی سپاه و (۱۲۷) قانون استخدام ناجا بوده است.»

هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ ۲۲/۳/۱۴۰۰ با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران و دادرسان شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است.

رای هیات عمومی

اولاً: قانونگذار در ماده ۲۵ قانون مجازات جرایم نیروهای مسلّح مصوب سال ۱۳۸۲ صرفاً در مقام بیان مصادیقی از دشمن (از جمله دولتهای متخاصم و اشرار و...) بوده است تا امکان اعمال مجازات های موضوع قانون مذکور در خصوص آنها فراهم شود و حکم مقرر در تبصره همین ماده که براساس آن مقرر شده:

«هرگاه برای دادگاه، تشخیص دشمن یا دولت متخاصم محرز نباشد، موضوع از طریق قوه قضائیه از شورای عالی امنیت ملّی استعلام و نظر شورای مذکور ملاک خواهد بود»، دلالت بر این دارد که قانونگذار در مقام بیان و ارائه تعریف دقیقی از واژه دشمن در ماده صدرالاشاره نبوده است. ثانیاً: مطابق تبصره ۱ ماده ۴ قانون اساسنامه بنیاد شهید انقلاب اسلامی مصوب سال ۱۳۷۷ و تبصره بند (الف) ماده ۱ قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران مصوب سال ۱۳۹۱، احراز مصادیق ایثارگری و تعیین مصادیق عملی شهید و... در چهارچوب قوانین نیروهای مسلّح جمهوری اسلامی ایران خواهد بود و آیین‌نامه تعیین و احراز مصادیق عملی شهید، در حکم شهید و سایر مصادیق ایثارگری (مفقودالاثر، جانباز، آزاده و اسیر) نیز که با توجه به مفاد قوانین نیروهای مسلّح و با هدف تعیین مصادیق شهید به تصویب رسیده، در بندهای ۲۷، ۲۸، ۲۹، ۳۰ و ۳۱ به بیان تعریف اشرار، گروهکها و افراد ضد انقلاب، تبهکاران، سارقین مسلّح و قاچاقچیان به عوان مصادیق گروههای معارض (موضوع بند ۳۲ ماده ۱ آیین‌نامه مذکور) پرداخته است. ثالثاً قانونگذار در بندهای مختلف ماده ۱۰۷ قانون ارتش مصوب سال ۱۳۶۶، ماده ۱۲۰ قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب سال ۱۳۷۰ و ماده ۱۲۷ قانون استخدام نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران مصوب سال ۱۳۸۲ به ذکر مواردی پرداخته که کارکنان ارگانهای یادشده در این موارد به عنوان شهید و در حکم شهید شناخته می‌شوند و مطابق مواد مذکور، کارکنانی که توسط اشرار به سبب ماموریت کشته شوند (بند «و» ماده ۱۰۷ قانون ارتش و بند «و» ماده ۱۲۰ قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و بند «ز» ماده ۱۲۷ قانون استخدام نیروی انتظامی) و یا کارکنانی که در گروگان اشرار کشته شوند (بند «ج» ماده ۱۰۷ قانون ارتش، بند «ج» ماده ۱۲۰ قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و بند «ج» ماده ۱۲۷ قانون استخدام نیروی انتظامی) و همچنین کارکنانی که در اجرای ماموریت قانونی مبارزه با اشرار و یا در حین تعقیب و مراقبت اشرار کشته شوند (بندهای «ب» و «د» ماده ۱۲۷ قانون استخدام نیروی انتظامی) شهید به شمار می‌روند و در این موارد قانونگذار از واژههای «دشمن» و «اشرار» به طور جداگانه استفاده کرده است. بنا به مراتب فوق، بند ۲۶ ماده ۱ آیین‌نامه تعیین و احراز مصادیق عملی شهید، در حکم شهید و سایر مصادیق ایثارگری (مفقودالاثر، جانباز، آزاده و اسیر) مصوب ۲۴/۲/۱۳۹۳ هیات وزیران خلاف قانون و خارج از حدود اختیار نیست و ابطال نشد.

محمد مصدق- رئیس هیات عمومی دیوان عدالت اداری