نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۳/۱۰۷۹ مورخ ۱۴۰۵/۰۲/۲۶

۱- چنانچه در بیع مؤجل، احراز شود که در زمان بیع و در زمان حلول اجل و یا پس از آن، خریدار معسر بوده است و توانایی پرداخت ثمن را ندارد، آیا دعوای بطلان بیع به سبب تعذر وفا به مدلول عقد، قابل پذیرش است؟ ۲- آیا بایع می‌تواند به استناد خیار تفلیس، بیع را فسخ کند؟ ۳- آیا بایع می‌تواند به سبب تعذر خریدار در تسلیم ثمن، بیع را به موجب خیار تعذر تسلیم فسخ کند؟

۱- به موجب قاعده تعذر وفا به مدلول عقد که در متون فقهی به عنوان قاعده «بطلان کل عقد بتعذر الوفا بمضمونه» بیان می‌شود، هر عقدی که وفای به مضمون آن متعذر باشد باطل است؛ مطابق این قاعده، چنانچه پس از انعقاد عقد متعاملین به سببی نتوانند به مفاد آن وفا کنند، آن عقد به علت تعذر و عدم امکان وفای به عهد باطل است. تعذر وفای به عقد به معنای عدم امکان عقلی یا عرفی اجرای تعهد است و اعسار از پرداخت ثمن به معنای عدم امکان عقلی یا عرفی اجرای تعهد نمی‌باشد؛ در نتیجه، در فرض سؤال، بطلان عقد منتفی است و از این حیث بین اعسار در زمان انعقاد عقد و پس از آن و در زمان اجرای عقد، تفاوتی نیست. شایسته ذکر است تعذر تسلیم ناظر بر مبیع و یا عوض عین است و چنانچه ثمن به صورت وجه نقد باشد، اصولاً تعذر تسلیم جاری نیست. ۲- اولاً، صرف نظر از آنکه در خصوص قابلیت و نحوه اعمال مقررات ماده ۳۸۰ قانون مدنی در وضعیت کنونی که مقررات خاصی در خصوص تفلیس وجود ندارد، اختلاف نظر است، مفهوم تفلیس متفاوت از امر اعسار است؛ اما قابل انطباق بر نهاد ورشکستگی می‌باشد. ثانیاً، به موجب ماده ۳۸۰ قانون مدنی «در صورتی‌که مشتری مفلس شود و مبیع نزد او موجود باشد بایع حق استرداد آن را دارد و اگر مبیع هنوز تسلیم نشده باشد، می‌تواند از تسلیم آن امتناع کند»؛ هر چند این ماده به حق فسخ بایع تصریح ندارد، اما استرداد مبیع یا خودداری از تسلیم آن مستلزم فسخ معامله است؛ بر این اساس در فرض سؤال، در صورت مفلس شدن مشتری، بایع حق فسخ دارد. ۳- با توجه به پاسخ پرسش‌های فوق، پاسخ به این پرسش منتفی است.