وصیت در نحوه تقسیم ترکه

صورتجلسه نشست قضایی
تاریخ برگزاری: ۱۴۰۰/۱۰/۰۲
برگزار شده توسط: استان گیلان/ شهر رشت

موضوع

وصیت در نحوه تقسیم ترکه

پرسش

براساس عرف برخی از مناطق کشور و بعضاً گیلان، پدر خانواده بخشی از املاک خودش را در زمان حیات خود به فرزندان خود به‌عنوان سهم‌الارث واگذار و تحویل می‌نماید و در سند تنظیمی قید می‌نماید که ملک به‌عنوان سهم‌الارث بوده و فرزند وی (منتقل‌الیه) از ماترک وی حقی ندارد و در زمان طرح دعوی تقسیم ترکه و جریان رسیدگی، وراث دیگر با استناد به سند مزبور مدعی هستند فرزند موصوف از ماترک سهمی ندارد زیرا سهم‌الارث خویش را دریافت نموده و باقی اموال به‌عنوان ماترک به دیگر وراث به غیر از منتقل‌الیه تعلق دارد؛ دادگاه‌ها در این‌گونه موارد اختلاف نظر دارند برخی از محاکم سند مزبور را نوعی صلح تلقی و به آن اعتبار می‌دهند و معتقدند تا زمانی که سند صلح باطل نشود واجد اثر قانونی است و آن وارثِ منتقل‌الیه از ماترک ارث نمی‌برد ولی عده‌ای دیگر از قضات با استناد به ماده ۸۳۷ قانون مدنی معتقدند شرط مزبور نوعی وصیت است که وصیت مزبور برخلاف قانون امری بوده و شرط مزبور باطل ولی عقد صحیح است و شخص در زمان حیات خود نمی‌تواند به موجب شرط مندرج در سند، وارث مزبور را از ارث محروم نماید. این دسته از قضات، وارث مزبور را مستحق دریافت سهم‌الارث خود از ماترک می‌دانند و به نفع وی حکم صادر می‌نمایند؛آیا سند مزبور به منزله صلح محسوب و منتقل‌الیه با امضای سند، خودش را به استناد به مفهوم مخالف ماده ۹۵۹ قانون مدنی از الباقی ماترک محروم نموده است یا اینکه بنابر استدلال قضات دسته دوم شرط باطل و منتقل‌الیه از ماترک مورث ارث می‌برد؟

نظر هیات عالی

در فرض سوال، رابطه حقوقی پدر و فرزند که در قالب یک ماهیت حقوقی (عقد) بخشی از اموالش را به موجب سند رسمی به نام فرزندش منتقل نموده، در قالب عقد صلح و صحیح است و شرط مبنی بر تعهد فرزند به اینکه بعد از فوت پدر سهم‌الارث از سایر ورثه مطالبه ننماید را در قالب عوض عقد صلح و تعهد به نفع ثالث نیز صحیح دانسته و نظریه اکثریت را مطلوب می‌داند.

نظر اکثریت

با توجه به قصد واقعی طرفین عقد (مالک و منتقل‌الیه) که بر این مبنا استوار بوده که پدر به‌عنوان مالک، قسمتی از اموال (مایملک) خود را به فرزند در قالب عقد صلح منتقل می‌نماید و در مقابل آن منتقل‌الیه (فرزند) متعهد گردید که پس از فوت مورث از باقیمانده ماترک ارثی نخواهد برد و این قرارداد موثر در حق طرفین و قائم‌مقام آنان می‌باشد و پس از فوت مورث، منتقل‌الیه حق دریافت حق‌الارث را ندارد.

نظر اقلیت

به صرف ایجاب و قبول، انتقال و تملیک نسبت به بخشی از املاک که در زمان حیات مورث صورت پذیرفته، صحیح و قطعی است لیکن در خصوص آن قسمتی که ذکر شده است، منتقل‌الیه از ماترک حقی ندارد. با توجه به اینکه ارث و حقوق ناشی از آن، پس از فوت مورث ایجاد می‌گردد و این انتقال، حکم قهری است (نه حق که قابل اسقاط باشد). بنابراین نه فرزند و نه مورث، نمی‌توانند خلاف بر حکم قهری تراضی نمایند لیکن با توجه به اینکه قصد مورث، تملیک و توزیع عادلانه ترکه میان بازماندگان بوده است از این جهت مشروع در وصیت تلقی گردیده و اساساً چنین وصیتی باطل نمی‌باشد و تا ثلث ماترک (سهم‌الارث) نافذ است.